name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 3.20, 10 desimber 2017

Opstjitte yn ’e 21-ste ieu

 

image Fers2

 

 

De KH18 is op snein sletten,” mailde skriuwer Josse de Haan ús. (Fers2 krijt selden post, mar as it sa is, dogge wy der ek wat mei.) De gemeente Drachten sil winkeliers dy’t op twa fan de drokste winkeldagen fan it jier, 24 en 31 desimber, de winkel iepen ha, flink ôfseame, “want dy sneinen binne hillich… Jezus, jezus, en dat wol Fryslân opstjitte yn de 21e ieu?” Wis. Mar topke fan ’e iisberch. Dokkum hâldt ûnbeskamsum de white supremacy heech, dy’t in kristlik probleem is, âlderwetsk ferspraat troch de tsjerken; immen in dûnmy heard dy’t him yn’t iepenbier útsprekt tsjin de ynherint rassistyske Swarte Pytfiguer? Ljouwert, dat doelberet al syn diken tagelyk opbruts, toevet noch altyd yn de tsjustere midsieuwen wat it ferbân oangiet tusken syn histoaryske ferkears­konstipaasje en heger fossile brânstofferbrûk, dus mear flechtige organyske stoffen, stikstofoksiden-, fynstof- en ‘bad ozone’-nivo’s dy’t gefaarlik binne foar minsken mei sykheljen­allergyen en astma, en boppe-al útstjit fan broeikasgassen lykas koaldiokside en metaan, makket net út dat krekt 15.000 wittenskippers alarm slein ha oer it lot fan de wrâld: “de Culturele Hoofdstad moet veel goed maken.”Rob Leemhuis & Arodi Buitenwerf, ‘Verkeerschaos in Leeuwarden: nog heel even doorbijten’, Leeuwarder Courant, 29 novimber 2017 <http://www.lc.nl/friesland/Verkeerschaos-in-Leeuwarden-nog-heel-even-doorbijten-video-22702226.html> [krigen 29 novimber 2017].

 ferfolch…

 

It foel te ferwachtsjen

 

Op in kalde tongersdei yn juny 1985, dy’t ekstra ôffoel om’t it in wike earder hast tritich graad west hie, die de Rie fan ministers fan ’e EU eat dêr’t elkenien in brodsk maitydsgefoel fan krige. Op útstel fan aktrise/minister Melina Mercouri lansearre de EU in middel om de minsken tichter byinoar te bringen: de European City of Culture. Mercouri gie dea, ‘city’ waard ‘capital’ en it fergjen fan fersilver­berens (pop­events, toerisme) fan it yntegraasje­doel mutearre it kultuerstêd­inisjatyf yn ’e instant festival generator dy’t er al wer hiel wat jierren is. Logysk. Mercouri wie net allinne. Hja wie mei de Frânske minister fan kultuer Jack Lang. Lang hie al in festival kurearre en ek ien stifte. It lêste wie in ynternasjonaal teater­festival dat in rol spile yn west-east-teaterkontakten oer it izeren gerdyn hinne. It stimulearre teatertoerisme fan in supra­nasjonale toanielelite dy’t fier boppe de ordinêre minske stie. It brocht spektakel en popkultuer, ynstee fan gewoane lju fergees artistike produksjes oan te bieden. Dat se soks dochs in prachtich model foar in kultuerstêd­festival achten, soit, mar falt de goede trou net fuort as jo it net nei de humane Rie fan Europa bringe, mar nei de EU dy’t bestiet foar jild & macht?

 

Fers2 is der wer op 14 jannewaris 201X!

 

 

Hoe 21-ste ieusk oft de literêre kultuer is doare jo hast net mear te freegjen. Oars as oeral yn ’e wrâld, om de fraach dochs mar in bytsje yn te lieden, hat Fryslân gjin sintrum foar hjoeddeiske literatuer. In kultuer mei in histoarysk en letterkundich sintrum graaft syn eigen grêf: literatuer moat earst histoarje wêze om nijsgjirrich te wêzen. Fan ’e weromstuit is it iennichste as sadanich erkende Fryske literêre tydskrift in blomlêzendenien wurden, in trochrinnende antology fan wurk fan in sletten klupke dat himsels ensafh neamt, in bywurd dus dat komt oan it ein fan in rige om oan te jaan dat soartgelikense dingen ynbegrepen binne, klear foar it Fryske fossilebestân. Neat stimulearret hjoeddeiskens.

Wat 21-ste-ieuske Fryske literatuer ynhâlde kinne soe is net in lestige fraach, it is in foar de hân lizzende simpelenien, mar min te beänderjen om’t de Fryske kultuer net as libbene mar as deade kultuer bestudearre wurdt. Sa’t it Gysbert Japicxs­juery­rapport mei syn listke 80-wurd-efterflapteksten sjen liet, de nije literatuer, oer it hielal of as losse wurken, is gjin ûnderwerp fan stúdzje. Op ’e Bûterhoeke sil likemin as by de Amish ea ús 21-ste ieu oanbrekke. De niget dêre oan it Fryskeigen omfettet net wat juster barde omdat it in customer-focused industry is, dus mei in konstant oanbod Frysk-markante feroaringen yn ’e fierferline tiid, wat âlder wat weardefoller; it is in belang is fan suver antikwaryske aard (en nei Orwell syn 1984 witte wy: fertrou nea in antikwaar).

Wat literatuer überhaupt is stiet ek net fêst. Oarspronklik wie literatuer eigentlik altyd poëzy. Dat sjenre waard swier wantrout troch Plato en wie dêrom hieltyd yn de ferdigening, mar likegoed skreaune oant yn ’e achttjinde ieu hast alle kreative skriuwers gedichten, ek as se toaniel skreaune, alles yn dichtfoarm. En it gou krekt as literatuer as genôch gelearde lju positive dingen oer it wurk opmurken hiene. Sa tsjinne literatuer as bewiis fan de ferfine beskaving en geastlike ûntjouwing en foarme de tarêsting fan de bourgeoisy en aristokrasy. Dat is no oars. Nei’t printe stikken in skoftsje sa dominearren dat literatuer hast by definysje skreaun wurk wie, soe no de dea fan de print der oan komme. Elektroa­nyske niche-literatuer hat him, fia syn eigen krityske fjild, in plak wûn yn de literatuer. Alfabetisearring en demokrasy ferdizenen it ûnderskied tusken studearre analyse en wiffe opiny. It plak fan de gelearden is ynpikt troch de kommersje—de definysje fan literatuer fan ynternetwinkel Amazon is: alles útsein “content that disappoints our customers.”Jonathan Hiskes, ‘How the age of Amazon is reshaping literary history’, Walter Chapin Simpson Center for the Humanities, University of Washington, 15 juny 2015 <https://simpsoncenter.org/news/2015/06/how-age-amazon-reshaping-literary-history> [krigen 29 novimber 2017].

De fariaasje yn tekstmateriaal is grutter as de eardere kar tusken bibel, krante en leafdesbrief, is in algemien idee. Hjoeddeiske technology soe meitsje dat minsken no allerhanne alfabetyske feardichheden behearskje moatte. It lêzen fan Shakespeare soe hiel wat oars wêze as it lêzen fan in tweet en jo soene serieuze ynformaasje à la minute skiede kinne moatte fan multi-media teksten as sosjale hanneling. Mar joech de mânske en mooglikerwiis folle kreativere briefkerijwizânsje fan alearen dy feardichheden net al lang, is dan de fraach. Boppedat is min hurd te meitsjen dat jo út de ûndersteld 21-ste-ieuske lêsfeardichheden de 21-ste-ieuske definysje fan literatuer ôfliede kinne. De 21-ste-ieuske literatuer omskriuwe as ien dy’t bout op de technologyske kultuer, mei yllustrearre romans, digifiksje, graphic novels, manga, doodle fiction, blogs, e-mails en instant message novels, koartsein as lêsfoer foar wa’t net bot fan lêzen hâldt, dus faak oanbean op skoalle, mei lykas alle trendy lesmetoades de oare foarm as blyk fan ’e nije, bettere eara, dat makket âlde jern op in nij kloske. Dat pappegaait ‘21-ste ieu’ as lege reklamegjalp, dy fan—de amper ferhoalen paradoks fan—mondiale feiligens, duorsum liederskip en ‘ûnderwiisde’ (oan it gewoane folk) lykweardigens. Nije literatuer ûntstiet net trochdat de skriuwer syn guozzefear nei Tresoar bringt en in typmasine keapet.

Literatuer sels, de ynhâld, feroaret needsaaklikerwize, om’t de minske en syn wrâld feroarje. Al faak is opmurken dat al útjûne literatuer ek feroaret om’t lêzers har wrâld en referinsjestysteem feroarje en dêrtroch har ynterpretaasje fan dy literatuer. Mar dêrneist binne der feroaringen yn sjenre en styl, of yn akseptaasje fan sjenres en stilen. Yn it nije millenium mochten alle typen literatuer ynienen meidwaan, om’t de leafhawwers fan spekulatuve fiksje mei syn allen opgroeiden en ynfloed op de smaak krigen. Ek kaam de hap-slok-fuortliteratuer op en dat net yn de sin fan de erkenning fan de ynferieure literêre fast food dy’t de comic novel west hie as lang om let folwoeksen graphic novel, mar yn de sin fan bloggy koarte ferhalen en novelettes as gefolch fan de koarte omtinkenspan fan de 21-ste-ieuske útjouwer.

Ek de definysje fan sneinsrêst is dizich, mar dúdlik is dat de sunday fun day de frije man skiedt fan ’e slaaf fan de wrâldske macht.Bibel, Eksodus 20:8-11, Deut. 5:12–15, Markus 2:27. As yn fergongen ieuwen de bakker net wurkje woe op snein, wat er net woe want dan hie er in grutter probleem as inkeld in jildboete plus in driigjend strafblêd, om’t er him de lilkens fan ’e tsjerke en de morele ôfkarring & útsluting fan de mienskip oanhelle, mar as er syn winkel iepenhâlde woe op snein, wat er ek woe want alle bakkerijen wiene altyd iepen sneins, om’t minsken nettsjinsteande de sneinsrêst net opholden mei iten en brea it haadfiedsel wie sadat der hieltyd trochbakt wurde moast, dan wie der mar ien útwei. Dan hold er syn bakkersfeint oan it wurk. Yn ’e twadde helte fan de njoggentjinde wiene by Fryske bakkersfeinten wurkwiken fan hûndert oeren net ûngewoan. Der waard nachts wurke sadat bakkersfeinten gjin famyljelibben liede koene en it wurk wie sa swier, net as stressfactor mar fysyk, as tefolle kilogrammen, dat it late ta opsette hannen en earnstich fergroeide x-skonken, mei soms mear as tritich sintimeter tusken de hakken, wat it rinnen sim behindere en sa faak foarkaam dat it in eigen medyske namme hie, ‘bakkersskonken’; mar op ’e hillige rêstdei efkes frij fan dat ellindich libben wie spitigernôch ûnmooglik. De goeie kant fan it ferhaal is fansels dat de bakker net wurke op snein.

Literêre bestriding fan hypokrisy is fan alle tiden en yn alle gefallen fan in Fryske net fierder te neamen bakker út de njoggentjinde ieu.Waling Dykstra, De Utfanhûzer by de bakker (Boalsert 1860), sjoch J.W. Dykstra, W.D., syn libben en syn wurk (Boalsert 1940) 23. Better is it dêrom om de ôfwêzigens fan redeleaze winkelslutingen, ûnferhoalen rassisme en in fersmoarging dy’t amper ûnderdocht foar de krekt eliminearre slûpmoardner brúnkoal sels as tekens fan ferskowing nei in 21-ste-ieuske literatuer te nimmen.

Om’t it net oertsjûget om just fan de meast âldfrinzich oandwaande útjeften fan dit jier te bewizen dat se net fan dizze tiid binne, lykas de tribalistysk-normalistyske De trekker fan Troje—mar sis earlik, wa hie yn in Frysk boek geweldleaze kommunikaasje fan negromongoloïde agrariërs mei lgbt-kwestjes ferwachte—of Famke famke mei syn fiktoriaanske beskriuwing fan âldemantsje­problemen—it ferskriklike “ik”, brr, mar echt gjin cyberbullying of post-macho-gedoch—ha wy ynstee dêrfan de adfokaat fan de duvel loslitten op dy publikaasjes dy’t at face value it fernijendst binne. It meast postmoderne wurk dat dit jier útjûn is op papier sil Sipke de Schiffart syn dichtbondel Oan dy tinke wêze. Karakterisearring is der in ferâldere begryp. Der is in persona, ien dy’t mei in flintertin en klisjeemjittich aliby, fan dichterskip dus, de mislearre playboy-figuer úthinget, in begrutlik lyts bytsje temin ûnferskillich foar de ynwikselbere en identiteitsleaze proai oer. De bondel is ien fan de hichtepunten fan dit jier, lês it en bliuw it lêzen. Mar: op side 37 giet dan wol net winkel ticht op snein, ferwiisd wurdt lykwols nei de ultratop fan de alâlde deade wite manljus­kanon, Shakespeare syn ‘Sonnet 18’, Shall I compare thee to a summer’s day? Oef. Mear pre-millenniaal koe hast net.

Tsjilp! dan, fan Eppie Dam en Lienke Boot. Dat der op ’e Fers2-redaksje ûndúdlikens hearsket oer oft it feitlik wol ta de literêre poëzy rekkene wurde mei—soft manga?—pleitet foar syn foarútstribjende styl en foarm. Wy tinke dat miezen en skriezen har populariteit yn de provinsje F. ûntliene oan har rymjen op Friezen, wat dy soarten mear as bygelyks guozzen (rymt werklik nearne op) en beverrotten (rymt op ~ hoera 33 miljoen yn ’e pleachdier­bestridingspotten) tichterby ús bringt. It fers oer it mieske (~ lyts Frieske) en it syske (~ Fryske) wjerspegelet ús âlderwetsk smoute fisy op natuer: dy is der foar ús ferdivedaasje. Dus kom op fûgeltsjes, here we are now, entertain us! Dat dy opfetting fan de hiele fauna = ús húsbist needsaaklikerwize by it berneboek heart, is net sa. Annie MG Schmidt har útstoarne fûgel Krullevaar is wrâldferneamd en allyksa wat de floara oanbelanget de roas dêr’t Le petit prince oer hoedet en noedet as hiene de boppeneamde wittenskippers yn koar kielskrabbe. Lykwols, it ein fan it Tsjilp-lietsje is dat mieske en syske it ferrekke en fuortfryskje.

Dat liket in latinte brek nei 21-ste-ieuske literatuer, mar is it alles? In spantou om ’e tiid hat syn titel net mei as jo nei in nij millenium oerljeppe wolle. Dat wol de dichtbondel fan Marije Roorda dan ek net. Tiid is dêryn eat dat fan alle kanten dy’t er op kin fral de ferkearde kant út fljocht. Mar hoewol’t it wurk oer al it wêzentlike prakkesearret—it is dat tinken oer reële dingen dat wat nijs besiket: nonfiksjepoëzy—útsein just in keapsnein, c.q. smet op ’e blankblûnboargelike ienskipskultuer, hoewol’t it in Rodin mei nei hûs nimt, dy’t in tradisjonele coq gaulois wie, net fan doel om tsjin de âlde tiden te striden of om progressyf-ûnmaskulyn ta te jaan dat er syn modernistyske styl fan in froulik learlinkje stellen hie want wa kin ’t wat skele; hoewol’t it gjin fierdere katastrofes oankundiget, dochs docht bliken dat de see oeral mar komt en dat de tiid in ûnhâldbere, net-duorsume koerts nimme sil. Opstjitte is sa besjoen in min idee. En 21-ste-ieusker wurdt it net.