name

folgje ús

Facebook Twitter Google

 

Foaropwurd

Fers2 nû. 5.7, 7 april 2019

“Jimme wiene neffens my yn in groepke”

of, Ferd Crone syn ynstitusjonele wearze yn Antillianen

 

image Fers2

 

 

In freon gie it sikehûs yn doe’t de Brexit troubles medio jannewaris in deifoljend drama waarden. Op it besikersoere koe er in bytsje bypraat wurde oer hoe’t Mayday hieltyd knoffeliger tichterby kaam. Mar doe’t ik twa wiken lyn fertelde oer de rassistykse feiligensaginda fan de gemeente Ljouwert—dy’t noch altyd ûnferoare op it gemeentewebside stiet—sei ús freon fernuvere: “Wêrom no?”

 

Hiene se net wachtsje kinnen oant hy der wer by wêze koe? No, al santich jier lyn, yn ’e jierren 1950 brochten Surinaamse en Antilliaanse studinteorganisaasjes it rassisme en de ûngelikense hiërargyske ferhâldingen yn de Nederlânske en oerseeske postkoloniale mienskip al op ’t aljemint. Fjirtich jier lyn waard it rassisme tsjin Antillianen in maatskiplik fraachstik dêr’t net ien langer om hinne koe. Dêrby kaam de moard op Kerwin Duinmeijer op 20 augustus 1983. De Antilliaanske jonge fan fyftjin jier wie delstutsen troch in wite Nederlanner yn Amsterdam. In taksy­sjauffeur op de Dam ferrekte it om Kerwin yn syn taksy nei it sikehûs te bringen. Net inkeld de Antilliaanske mienskip, mar ek oaren neame Duinmeijer syn dea: “Fermoarde om’t er swart wie”. Se pleatse in antyrassismemomunint yn it Vondelpark, Mama Baranka. Dêr lizze faak farske blommen by.

 

Antyswart rassisme is au fond it as ûnsichtber beskôgjen fan de persoan of groep: it ûnsichtber meitsjen dat swarte boargers ûnderfine. Dat is in ûnsichtberens dy’t ynienen ferdwynt ûnder de skynljochten. “Neem bijvoorbeeld het winnen van het EK in 1988, toen werden de zwarte spelers allemaal omschreven als Nederlanders. Dit geldt ook voor de Antilliaanse en Arubaanse baseballspelers die veel voor Nederland winnen in het Nationale Baseballteam. Maar op het EK 1996 in Engeland toen het misging, werd onderscheid gemaakt en was het volgens de media de schuld van de Surinamers in het Nederlandse elftal en Clarence Seedorf had bovendien een penalty gemist. Daarnaast komt de zichtbaar­heid in beeld indien iets negatiefs plaatsvindt; dan krijgt de zwarte meer dan genoeg negatieve media-aandacht.

In feite wordt de zwarte in zijn streven mens te zijn vooral op momenten van crisis gezien en dan vaak niet als mens.”Artwell Cain en Deniece Wijdenbosch, ‘Uitsluitingsmechanismes van mensen van Afrikaanse afkomst in Nederland: Wat is erover bekend? Een quick scan van de literatuur’, Vrije Universiteit Amsterdam, 1 septimber 2017, 11, 46, www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/publicaties/2017/09/21/rapport-uitsluitingsmechanismes/Rapport+Uitsluitingsmechanismes+VU+sept.+2017.pdf, krigen 4 april 2019.

 

Boargemaster Ferd Crone fan Ljouwert hat it net útfûn: al yn 2000 waard etnysk suverjen fan ‘ús’ lân in salonfähig ûnderwerp. De eask fan talittingsbeheining út de Kariben wei hearre jo fan de jierren fyftich ôf. Dat liket hieltyd polityk net te dwaan, oant nei 2000 in grut part fan it parlemint en ek ûnder oaren boargemaster Opstelten fan Rotterdam ‘de politike korrektheid foarby is’. Minister van Frjemdlingesaken en Yntegraasje Rita Verdonk liedt in hurd ymmigraasje- en assimilaajebelied om de Nederlânske ‘kultuer’ te beskermjen. Hja stelt yn 2004 in ynboargeringseksamen út foar bûten Nederlân berne ymmigranten. Ek seit se ta en ûntwerp in talittings- en fuortstjoerregeling foar Antilliaanske kriminelen. Dêrmei makket se in koalysjebrede moasje fan CDA-fraksjefoarsitter Verhagen, mei-ûndertekene troch VVD en D66, oerstallich.Gert Oostindie en Inge Klinkers, Gedeeld Koninkrijk. De ontmanteling van de Nederlandse Antillen en de vernieuwing van de trans-Atlantische relatie (Amsterdam 2012), 80-81, pure.knaw.nl/portal/files/480430/Oostindie_&_Klinkers,_Gedeeld_Koninkrijk_2012.pdf, krigen 4 april 2019. ‘40 jaar Haagse strijd tegen immigratie uit de Cariben’, Koninklijksrelaties.nu, 11 januari 2019, koninkrijksrelaties.nu/2019/01/11/40-jaar-haagse-strijd-tegen-immigratie-uit-de-cariben/, krigen 3 april 2019. Hjir stiet de tiidsline Haachske striid tsjin ymmigraasje út de Kariben.

 

Crone moat no inkeld mar fierder pisje as dat Baudet pisse op 20 maart: “Maar net als al die andere landen van onze boreale wereld, worden we kapotgemaakt door de mensen die ons juist zouden moeten beschermen. …

Vervolgens lieten de achtereenvolgende kabinetten Rutte de grenzen wagenwijd openstaan en braken die kabinetten immigratie­record na immigratierecord. Met alle immigratie en integratie­problemen die we al hebben werden op nieuw honderd­duizenden mensen uit totaal andere culturen dan de onze binnengelaten. …

En het is nooit urgenter en noodzakelijker geweest dan nu, dat mensen van goede wil de handen ineenslaan om de banden met onze tradities te herstellen. Om onze kracht te hervinden en nieuwe kruisbestuivingen tot stand te brengen. Om al het goede dat we in de wereld kunnen vinden te verbinden met onze oude wortels, en zo het land weer te laten bloeien.”‘Spreektekst Thierry Baudet, verkiezingsavond 20 maart 2019’, ANP, Trouw, 21 maart 2019, www.trouw.nl/democratie/spreektekst-thierry-baudet-verkiezingsavond-20-maart-2019~ae2a1539/, krigen 28 maart 2019.

 

Baudet syn Forum voor Democratie wurdt yn ien klap de twadde partij yn de steateverkiezingen: fan 0 nei 6 sitten. Trouwens alle provinsjale steatekandidaten anno ’19 binne fan wite West-Europeeske komôf, útsein de Denk-kandidaten dy’t foar it gesicht meidogge oan de ferkiezingen yn Fryslân want se krije dochs gjin stimmen.

 

Rjochtspopulisme krijt syn sin troch obstinate scapegoating en dom trochdrukken. Op 30 jannewaris seit Sietse Fritsma dat de 2e Keamer “naar verwachting binnen enkele weken of maanden” de Fritsma & De Graaf-wet behannelet, om kriminele Antillianen werom te stjoeren; wetútstel yntsjinne op 1 oktober 2014 en al dalik ôfkard troch de Steatsrie om ûnrjochtlike diskriminaasje. Ljouwert seit: “In 2015 is de motie aanpak druggerelateerde criminaliteit en overlast vastgesteld en vervolgens deels uitgewerkt. Tijdens de raadsvergadering bij de begrotingsbehandeling 2019 is de motie alsnog aangenomen.”John Samson, ‘PVV hoopt alsnog op steun voor plan om ‘criminele Antillianen’ uit te zetten’, Caribisch Netwerk, 30 jannewaris 2019, caribischnetwerk.ntr.nl/2019/01/30/pvv-hoopt-alsnog-op-steun-voor-plan-om-criminele-antillianen-uit-te-zetten/, krigen 4 april 2019; ‘Veiligheidsagenda 2019 - 2023 en geïntegreerd uitvoeringsprogramma 2019 - 2020’, Gemeente Leeuwarden, g.d., 19, www.leeuwarden.nl/nl/file/35382/download, 6 april 2019.

 

Yn 2015 wenje yn Ljouwert 1200 Antillianen. 10 persint fan har soe te krijen hân ha mei justysje. De plannen lizze klear [o?] en op 22 juny stimt de gemeenteried royaal foar: oanpak fan de drugshannel op de Weaze, previnsje sadat jongerein net it kriminele paad op rinne, stipe foar Antillianen dy’t werom wolle nei de Antillen.‘Leeuwarden pakt overlast door Antilliaanse dealers aan’, Omrop Fryslân, 13 maaie 2015, www.omropfryslan.nl/nieuws/415623-leeuwarden-pakt-overlast-door-antilliaanse-dealers-aan, krigen 4 april 2019; Gemeente: meer aandacht voor drugsproblemen Antilliaanse gemeenschap’, Leo Middelsé, 13 maaie 2015, leomiddelse.nl/gemeente-meer-aandacht-voor-drugsproblemen-antilliaanse-gemeenschap/, krigen 4 april 2019. “Kosten: ca. €4.000 per persoon voor vliegticket en begeleiding; max. 5 personen per jaar. Totaal: €20.000 per jaar. … De kosten die daarvoor worden gemaakt, zijn zeer beperkt vergeleken bij de schadelast die mensen uit deze groep veroorzaken als ze in Nederland blijven.”‘Plan van Aanpak groepsgerelateerde drugshandel Antillianen’, Gemeente Leeuwarden, 2015, 12, leeuwarden.notubiz.nl/document/2206606/1, krigen 4 april 2019. Meiinoar kostje de plannen 275.000. Crone sil nei it simmerreses in plan fan oanpak oerlangje mei in sinteraasje­paragraaf. Neffens him hat Ljouwert miljoenen foar sosjaal belied beskikber: “En dit verdient prioriteit.” Tagelyk seit plysjesjef Cor Reijenga oangeande de Antilliaanske drugdealers dat it yn ’e binnenstêd ‘redelijk rustig’ is: “We zitten er bovenop.”‘Geld voor strijd tegen problemen Antillianen’, Leeuwarder Courant, 23 juny 2015, 24.

 

Net wier. It gie sa. De kulturele haadstêd kaam deroan. Yn novimber 2015 tsjinnet de ried in moasje yn om de binnenstêd skjin te feien. Se ‘konkludearje’ dat de iepenbiere oarder lyk om de Weaze hinne fertutearzet en dat “voornamelijk personen van Antilliaanse afkomst hier nog steeds een belangrijke doelgroep” foarmje.‘Toelichting besluiten veiligheidsrisicogebied in relatie tot preventief fouilleren en messenverbod’, maart 2014, Overheid, g.d. (2014), decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/images/Leeuwarden/i236789.pdf, krigen 4 april 2019. Dat Crone jaget de Antillianen fan de Weaze ôf, mar “Het neveneffect van voorgaand optreden is dat de drugsoverlast nu meer verspreid plaats vindt in Leeuwarden. Dit zorgt voor meer incidenten/meldingen, omdat het probleem nu minder geconcen­treerd is.”‘Veiligheidsprestatie index Leeuwarden 2015: 12e editie van de Leeuwarder wijkveiligheidsindex’, Gemeente Leeuwarden, 4 april 2016, 10 www.leeuwarden.nl/nl/file/828/download, krigen 4 april 2019. “De vele politieacties veroorzaken wel een stijging van het aantal incidenten, dus de criminaliteitscijfers zullen nog enige tijd ongunstig blijven.”‘Begroting 2016 gemeente Leeuwarden: Programma Veiligheid’, Gemeente Leeuwarden, g.d. [septimber 2015], 1, financieel.leeuwarden.nl/begroting/2016-2019/wp-content/uploads/2015/09/Programma-Veiligheid.pdf, krigen 4 april 2019. Etnysk profilearjen helpt meastal net.

 

Op 16 maart komt in man foar dy’t mei in revolver yn ’e Achmeatoer sketten hat, sjochst no wol: “Een kleine groep zorgt volgens burgemeester Ferd Crone voor het grote aandeel van Antillianen in de lokale criminaliteitscijfers.”André Horjus, ‘Leeuwarder (28) trekt revolver, kogel komt in dubbele ramen Achmeatoren terecht: ‘Ik kon niet anders’ ’, Leeuwarder Courant, 16 maart 2019, www.lc.nl/friesland/Leeuwarder-28-trekt-revolver-kogel-komt-in-dubbele-ramen-Achmeatoren-terecht-Ik-kon-niet-anders-24271704.html, krigen 4 april 2019.

 

“Antilliaanse Nederlanders hebben als groep een negatief imago. De criminaliteit en recidive van Antilliaanse jongeren zijn, samen met die van Marokkaanse jongeren, de hoogste in Nederland”, seit de gemeente Ljouwert, en dat se har basearje op ûndersyk fan Risbo.‘Plan van Aanpak groepsgerelateerde drugshandel Antillianen’, Gemeente Leeuwarden, g.d. [2015], 3, leeuwarden.notubiz.nl/document/2206606/1, krigen 4 april 2019.

 

Nee. Yn dat rapport stiet: “In Leeuwarden is het aandeel Antilliaans-Nederlandse werkzoekenden het hoogst (25,3 procent). … De oververtegenwoordiging is het hoogst in Leeuwarden (169 procent). Een belangrijke doelstelling van het beleid is om de oververtegenwoordiging terug te dringen.” En: “In Leeuwarden is het aandeel Antilliaans-Nederlandse verdachten [sic!] van 12 jaar en ouder in de 21 gemeenten in 2012 het hoogst (10,4 procent) is de oververtegenwoordiging eveneens relatief hoog.”J. de Boom, P. van Wensveen, P. Hermus, A. Weltevrede, en M. van San, Antilliaanse Nederlanders 2013: De positie op de terreinen van onderwijs, arbeid en uitkering en criminaliteit (meting 4) (Rotterdam: Risbo, Erasmus Universiteit, 2014) 36, 60, zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-335829.pdf, krigen 4 april 2019.

It giet dus om fertochten, net om feroardielden—jo kinne elkenien wol fertinke—en it wurd ‘recidive’ komt yn it rapport net foar.

 

Geert-Jan Stams, myn dosint forensyske ortopedagogyk op de UvA, rûn de doar plat by it ministearje fan Justysje om te fertellen dat ‘etnyske’ jeugdmisdie net slimmer en stiver is, mar fan in oar type: “Public-order offenses were most common in the Dutch group, nonviolent property offenses in the Moroccan and Turkish groups, violent property offenses in the Surinamese group, and both public-order and nonviolent property offenses in the Antillean group.”Claudia van der Put, Geert-Jan Stams, Maja Deković, Machteld Hoeve, Peter van der Laan, ‘Ethnic differences in offense patterns and the prevalence and impact of risk factors for recidivism’, International Criminal Justice Review, 31 maart 2013, doi.org/10.1177/1057567713482940. Swierder straffe helpt dus net; mar Stams syn ûndersyk ferdwûn faak yn ’t laad.

 

Each foar elektoraal súkses—Crone stiet as tredde op ’e PvdA-kandidatelist foar de earste keamer—sûnder ynteresse yn de proporsjonaliteit en de effektiviteit fan straffen, is typysk punityf populisme. “Penal populistst allow the electoral advantage of a policy to take precedence over its penal effectiveness.”Julian V. Roberts, Loretta J. Stalans, David Indermaur en Mike Hough, Penal populism and public opinion: Lessons from five countries (Oxford / New York 2003) 5.

 

Al yn 2008 melde Crone dat de Fryske plysje de Antillianen yn Ljouwert ‘hinderlik folge’ en hy tocht dat dêrtroch it tal ynsidinten en arrestaasjes fluch tanimme soe: “Maar dat komt omdat we nu heel dicht boven op ze zitten en heel goed opletten. We kennen nu alle namen en rugnummers van de criminele Antillianen in onze stad. Ze kunnen niet meer aan onze aandacht ontsnappen.”‘Leeuwarden volgt criminele Antillianen hinderlijk’, de Volkskrant, 13 augustus 2008, www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/leeuwarden-volgt-criminele-antillianen-hinderlijk~b517218e/, krigen 4 april 2019.

 

Alve jier letter leit it Ljouwerter kriminaliteitsfraachstik der krekt itselde by. De nije feiligensaginda fan Ljouwert neamt (opnij) mar ien etnyske doelgroep: de Antillianen. “Aanpak plegers criminaliteit en (drugs)overlast etnisch gerelateerd

Leeuwarden is één van de 22 gemeenten in Nederland waar relatief veel Antilliaanse Nederlanders wonen. Sinds de afschaffing van de zogeheten bijdrageregeling Antillianengemeenten, in 2011, krijgt Leeuwarden geen financiële steun meer van het Rijk voor een gerichte doelgroepenaanpak.

Een kleine groep Antilliaanse Nederlanders in Leeuwarden zorgt, ondanks enige afname van de overlast in de binnenstad, voor toenemende problemen.

Daarnaast is er onder Antilliaanse Nederlanders ook een hardnekkige sociale problematiek: uitkeringsafhankelijkheid, opvoedingsproblematiek, tienerzwangerschappen en voortijdig schoolverlaten komen er vaak voor. De (financiële) lasten voor de samenleving zijn daarmee hoog. De grotere instroom van “kansloze Antillianen” uit de Nederlandse Antillen en vooral ook uit Rotterdam in de laatste jaren baart zorgen. Hierdoor nemen de problemen met deze doelgroep alleen maar toe.

Er is op dit moment geen specifiek Antillianenbeleid (het doelgroepenbeleid is afgeschaft). Een apart beleid is niet nodig, maar inzetten binnen regulier beleid op extra interventies, een specifieke aanpakopgave richting de doelgroep is wel nodig: preventie waar mogelijk en repressie waar het moet. Vanuit de regie van de Taskforce zal de nadruk komen te liggen op repressie en het onaantrekkelijker maken van het vestigingsklimaat.

We plannen een werkbezoek aan Rotterdam en Almere om te leren van hun aanpak en om te komen tot samenwerkingsafspraken om het afreizen naar Leeuwarden te voorkomen.

Antillianen repressief 25.000.”‘Veiligheidsagenda 2019 - 2023 en geïntegreerd uitvoeringsprogramma 2019 - 2020’, Gemeente Leeuwarden, g.d., 19-20, 37, www.leeuwarden.nl/nl/file/35382/download, 6 april 2019.

 

“Een ongelukkige communicatie en woordkeuze”, behimmelje gemeenteriedsleden it kontroversjele wurd ‘kânsleas’. Ferd Crone seit leaver fan “minder kansrijke Antillianen.”Karin de Mik, ‘Antillianen in Leeuwarden moeten meer doen dan chillen’, Trouw, 11 febrewaris 2019, www.trouw.nl/samenleving/antillianen-in-leeuwarden-moeten-meer-doen-dan-chillen~acd92757/, krigen 4 april 2019. “Het is niet helemaal slim en handig gecommuniceerd”, seit PvdA-riedslid Ursula de Voogd. “Maar etnisch gerelateerde criminaliteit bestaat wel.”Natasja Gibbs, ‘Gemeente Leeuwarden schrapt omstreden paragraaf over kansloze Antillianen: ‘eerst zien dan geloven’ ’, Caribisch Netwerk/NTR, 26 maart 2019, caribischnetwerk.ntr.nl/2019/03/26/gemeente-leeuwarden-schrapt-omstreden-paragraaf-over-kansloze-antillianen-eerst-zien-dan-geloven/, krigen 4 april 2019. Gegevens mankearje lykwols oer hoe grut oft de random sample fan De Voogd wie en hokker metodyk hja hantearret. De renomearre Piquero en Brame sizze yn har peer reviewed journal Crime & Delinquency:

 

“To date, there is little evidence on which to base inferences about the relationship between race and criminal involvement within serious offender populations.”Alex R. Piquero en Robert W. Brame, Assessing the race–crime and ethnicity–crime relationship in a sample of serious adolescent delinquents, Crime & Delinqency 54:3 (2008) 390–422, doi.org/10.1177/0011128707307219.

 

D66-fraksjefoarsitter Julie Bruijnincx seit simpelwei: “Antillianen zijn oververtegenwoordigd in de criminaliteit. Om het probleem aan de pakken moet je de groep wel bij naam noemen, hoe vervelend dat ook is.”Jan-Peter Soenveld en Geert Veldstra, ‘Crone: Antillianen vragen zelf om aanpak’, Friesch Dagblad, 6 maart 2019, frieschdagblad.nl/2019/3/6/crone-antillianen-vragen-zelf-om-aanpak, krigen 4 april 2019. Is dat foaroardiel? Of rassisme?

 

Ik sykje op Youtube in útfiering fan Pinter syn Homecoming, want dat bin ik oan it lêzen. Ik klik yn de karbalke rjochts op it byld dat it fleurichst eaget. Ut de kûlissen rinne in akteur en in aktrise it toaniel op, beide swart. Hee, tink ik, dit strykt net. Automatysk slút ik it finster. By it lêzen fan Homecoming hie ik wite lju op myn netflues hân. Ek al haw ik nea wat fan Pinter sjoen.

 

Hilly Veentra út Twizelerheide, fan it komitee ‘AZC Nee’, orearet yn 1999 dat asylsikerssintra “broeinesten van mensensmokkel, drugshandel en andere criminele activiteiten” binne. Hja wurdt straft foar oansetten ta diskriminaasje en geweld. Yn 2003 wurde trije mannen feroardiele foar tariedingen om in asylsikerssintrum yn brân te stekken. De ofsier fan justysje neamt it “ûnferhoalen rassisme.”

 

Bruijnincx en Crone—en Fritsma, Bosman en Hirsch-Ballin dy’t wetsútstellen dien hawwe ta eksklusyf útsluten fan ien etnisiteit, de Antilliaanske—wurde net straft. Want har diskriminaasje of rassisme is net persoanlik, mar ynstitúsjoneel. Ynstitúsjoneel rassisme is rassediskriminaasje dy’t yn in maatskippij of organisaasje fêst is kommen te lizzen as gewoan gedrach. “Institutional racism is an ecological form of discrimination. It refers to inequitable outcomes for different racialized groups. There is a lack of effective action by an organization or organizations to eradicate the inequitable outcomes.”Kwame McKenzie, ‘Rethinking the definition of institutional racism’, Wellesley Institute, [Toronto] juny 2017, www.wellesleyinstitute.com/wp-content/uploads/2017/05/Rethinking-the-Definition-of-Institutional-Racism.pdf, krigen 4 april 2019; sjoch ek Stokely Carmichael en Charles V. Hamilton, Black power: The politics of liberation in America (New York 1992), 4 [pdf: 20] mygaryislike.files.wordpress.com/2016/12/black-power-kwame-ture-and-charles-hamilton.pdf, krigen 4 april 2019. It bewiis foar it foarkommen fan ynstitúsjoneel rassisme is it strukturele ferskil yn útkomst—lykas yn kriminaliteitssifers—tusken ferskillende etnisiteiten.

 

The main reason behind institutional discrimination is pegged to be pure, unadulterated prejudice. Many times, this is subconsciously done.Rujuta Borkar, ‘The issue of institutional discrimination with a few examples’, OpinionFront, 21 desimber 2017, opinionfront.com/examples-of-institutional-discrimination. krigen 4 april 2019.

 

The most profound problem is that the exclusion from town denies the people of these communities the right to vote and thus hold local governments accountable.Cedar Grove Institute for Sustainable Communities, ‘Institutionalized discriminaton: Fighting institutionalized discrimination and exclusion of minorities’, Wayback Machine, 4 july 2008, web.archive.org/web/20080704203828/http://home.mindspring.com/~mcmoss/cedargrove/id11.html, krigen 4 april 2019. Yn in wyt-suvere stêd is gjin swartenien mear oer om te sizzen dat it net rjochtfeardich is → it ûnrjocht wurdt permanint en gewoan.

 

Rjochtspopulisme leaut net oan ynstitúsjoneel rassisme, om’t ferskil yn útkomst altyd oan de yndividu lizze soe.Sjoch bygelyks Josh Park, ‘The myth of institutional racism’, Merion West, 19 augustus 2017, merionwest.com/2017/08/19/the-myth-of-institutional-racism/, krigen 4 april 2019. Organisaasjes diskriminearje ek faak net mei opsetsin, mar gewoan om’t it gewoan is en net har skuld. “Universities will not be able to promote race equality unless they see it as their responsibility to take ameliorative action.”Andrew Pilkington, ‘Tackling institutional racism in universities effectively’, University World News, 2 juny 2017, www.universityworldnews.com/post.php?story=20170530075921818, krigen 4 april 2019.

 

De relaasje fan ynstitúsjoneel rassisme en najonalisme & wite superioriteit stiet fêst;Spencer Sunshine, ‘The future of the U.S. “Populist Radical Right” and White Nationalism: Looking at Cas Mudde’s The Far Right in America’, Political Research, 27 maart 2018, www.politicalresearch.org/tag/white-nationalism/, krigen 3 april 2019. de relaasje fan ynstitúsjoneel rassisme mei plysjegeweld allyksa.Het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten, ‘Nederland moet meer doen tegen racisme’, NJCM, 31 augustus 2015, njcm.nl/actueel/nederland-moet-meer-doen-tegen-racisme/, krigen 4 april 2019; Aldina Mesic, Lydia Franklin, Alev Cansever, Fiona Potter, Anika Sharma, Anita Knopov, en Michael Siegel, ‘The relationship between structural racism and black-white disparities in fatal police shootings at the state level’, Journal of the National Medical Association 110:2 (2018) 106-116, doi.org/10.1016/j.jnma.2017.12.002.

 

Rassisme is der yn Nederlân “op veel terreinen en in verschillende gedaanten”, seit it College voor de Rechten van de Mens yn syn jierrapportaazje 2014. Politisy likegoed as sinteklaasfierders moatte dat erkenne. Op de dei fan de presintaasje docht it College ek twa útspraken oer “dagelijks racisme”. Dat Club Red in Antilliaanske man de tagong ta it nijjiersfeest wegere om’t it wike earder oare ‘Antillianen’ fochten hiene, is diskriminaasje.Maaike van Houten, ‘Racisme in Nederland? Kom nou!’, Trouw, 2 july 2014, www.trouw.nl/home/racisme-in-nederland-kom-nou-~aaa3d3a7/, krigen 4 april 2019. Crone docht neat nei dat rassistyske doarbelied, ek al is it syn taak as boargemaster.

 

Rassediskriminaasje is dan al tsien jier “nogal heftig” yn Fryslân. Yn 2004 ferbiedt it Dockinga College Lonsdale-klean. Skoalbern hawwe dy oan want “We haten zwarten” en “Het zijn allemaal profiteurs.” “En wij maar werken.” Diskriminaasjemeldpunt Tûmba seit dat it probleem om Dokkum hinne spilet: “In Leeuwarden heb je ook wel Lonsdale-jongeren, maar daar zijn geen gewelddadig­heden.”Greta Riemersma, ‘ ‘Die ideeën zitten in je hoofd en niet in je kleren’ ’, de Volkskrant, 2 septimber 2004, www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/die-ideeen-zitten-in-je-hoofd-en-niet-in-je-kleren~b96a300c/, krigen 3 april 2019. Yn 2015 meldt Tûmba lykwols dat der yn de gemeente Ljouwert flink mear diskriminearre wurdt nei kleur fan it fel en komôf as earder.Discriminatie Meldpunt Groningen, Tûmba, Meldpunt Discriminatie Drenthe, ‘Monitor discriminatie 2015’, Tûmba, maart 2016, 4, 6-7, www.tumba.nl/bestand/270/, krigen 3 april 2019.

 

Ek lit ûndersyk sjen dat resinte sosjale, politike en juridyske ûntjouwingen de mooglikheid foar de plysje yn Nederlân fergrutte hawwe om etnysk te profilearjen, meastal yn praktyk brocht by it previntyf fûllearjen, om identiteitspapieren freegjen, arrestearjen, ensafourthinne. “Being a country of immigration, mostly immigrants tend to fall victim to these practices. Illustrated by the stop and search powers that have been introduced at municipal level in 2002 and in 2006 in the context of counterterrorism. … Moreover, countless policy measures and special funds have been introduced to deal specifically with crime problems and disorder amongst youngsters with an Antillean and Moroccan background, the main ‘symbolic suspects’ at the moment.Joanne P. van der Leun en Maartje A.H. van der Woude, ‘Ethnic profiling in the Netherlands? A reflection on expanding preventivepowers, ethnic profiling and a changing social and political context’, Policing & Society 21:4 (2011) 444-455, 444, 445, respubca.home.xs4all.nl/pdf/EthnicprofilingintheNetherlands.pdf, krigen 4 april 2019. Sjoch ek Quirine Eijkman, ‘Has the genie been let out of the bottle? Ethnic profiling in the Netherlands’, Public Space 5:2 (2010) 1-21, www.burojansen.nl/pdf/hastheGenieBeenLetOutoftheBottle.pdf, krigen 4 april 2019.

 

Etnysk profilearjen kin teoretysk net wurkje seit Bernard Harcourt yn Against prediction, want sels as de minderheid de wet faker oergiet, is de mearderheid grutter. Plus, al ‘bewiist’ it mear fangen fan etnyske boefkes harren hegere delinkwintens, de taak van de plysje is net om misdie te ûntdekken (by de minderheid) mar him werom te kringen. Dêrneist is der de ‘relative elastisiteit fan oertrêden ta policing’: de wite mearderheid dy’t dochs net fûllearre wurdt ferkeapet no de dope op ’e Weaze.Bernard E. Harcourt, Against prediction: Profiling, policing, and punishing in an acturial age (Chicago: University of Chicago Press, 2007); Bernard E. Harcourt, ‘Against prediction: Profiling, policing, and punishing in an acturial age’, University of Chicago Public Law & Legal Theory, Working Paper No. 94, University of Chicago, 2005, chicagounbound.uchicago.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1021&context=public_law_and_legal_theory, krigen 4 april 2019.

 

“There is no evidence that ethnic profiling stops crime or prevents terrorism. Separate studies in the United Kingdom, the United States, Sweden, and the Netherlands have all concluded that ethnic profiling is ineffective.”Open Society Justice Initiative, ‘Ethnic profiling in the European Union: Pervasive, ineffective, and discriminatory’, Open Society Institute, maaie 2009, 11, www.opensocietyfoundations.org/sites/default/files/profiling_20090526.pdf, krigen 4 april 2019.

 

“Proactief politieoptreden vormt risico voor mensenrechten”, seit Amnesty. “Etnische minderheden worden … vaker aan proactieve politiecontroles onderworpen zonder dat zij verdachte zijn of er een geïndividualiseerde aanwijzing voor de controle bestaat. Het is een vorm van discriminatie die bijdraagt aan stigmatisering en negatieve beeldvorming over etnische minderheden.”‘Proactief politieoptreden vormt risico voor mensenrechten’, Amnesty International, oktober 2013, 3, www.amnesty.nl/content/uploads/2016/11/rapport_etnisch_profileren_ainl_28_okt_2013.pdf, krigen 4 april 2019; sjoch ek Lieke Hettinga, Cor van der Leemputten en Deloris Wilson, ‘The Silence of injustice: Mapping ethnic profiling in stop-and-search practices in the Netherlands’, Humanity in Action, 2013, www.humanityinaction.org/knowledgebase/541-the-silence-of-injustice-mapping-ethnic-profiling-in-stop-and-search-practices-in-the-netherlands, krigen 4 april 2019.

 

“The European Court of Human Rights has made clear that ethnic profiling, like other differences in treatment based “exclusively or to a decisive extent on a person’s ethnic origin,” is per se unlawful.”Open Society Justice Initiative, ‘Ethnic profiling in the European Union: Pervasive, ineffective, and discriminatory’, Open Society Institute, maaie 2009, 10, www.opensocietyfoundations.org/sites/default/files/profiling_20090526.pdf, krigen 4 april 2019.

 

Yn Grou is der (dus) gjin etnisiteit, gjin etnysk profilearjen fan de plysje, mar in echte eksklusive oertrêding. In swarte sjoernalist mei befeiliging wol Grou yn. De plysje keart him by de benzinepomp oan de yngong fan it doarp. Earst meie se trochride it doarp yn, dêr’t in grutte ploech wite parse is. Mar dan wurde sy, as iennichste fan ’e sjoernalisten, dochs sommearre om fuort te gean,Joris Hanse, ‘Grou: demonstratie tegen Swarte Pyt en racistisch profileren van journalisten (beeldverslag)’, [Antyrassismehiemhûn] Doorbraak, 9 febrewaris 2019, www.doorbraak.eu/grou-demonstratie-tegen-swarte-pyt-en-racistisch-profileren-van-journalisten-beeldverslag/, krigen 4 april 2019. want: “Zij zouden omstanders op een te confronterende manier hebben benaderd, waardoor mensen zich eraan begonnen te ergeren. Daarom waren zij bij de festiviteiten niet meer welkom, volgens de burgemeester [Crone]. Hun verwijdering verliep zonder problemen. Wel werden beiden uitgescholden door een groepje jonge mannen in het publiek.”Arodi Buitenwerf & Erwin Boers, ‘Terugkijken: Rustige intocht Sint Piter, één klein incidentje’, Leeuwarder Courant, 9/13 febrewaris 2019, www.lc.nl/friesland/Terugkijken-Rustige-intocht-Sint-Piter-%C3%A9%C3%A9n-klein-incidentje-24165008.html, krigen 3 april 2019. Ruptly TV-sjoernalist Kevin P. Roberson freget nei de Sint Piterfiering (dy’t er net ferslaan mocht) oan de Ljouwerter iepenbiere oarderamtner Hillebrand Tanja oft dy reagearje kin op it fuortstjoeren fan Roberson. Tanja draait him yn krinkels om Roberson net oan te sjen en hat it te drok om te anderjen.

 

“Jullie waren volgens mij in een groepje. Ik krijg telefoon, sorry.”Kevin P. Roberson, ‘[Raw Footage] Journalist Kevin P. Roberson vraagt Hillebrand Tanja waarom hij weg wordt gestuurd’, Youtube, 10 febrewaris 2019, 1:15, www.youtube.com/watch?v=xSZNBUK4uXY, krigen 4 april 2019; sjoch ek Kevin P. Roberson, ‘[Raw Footage] Journalist Kevin P. Roberson interviewt twee mensen in Grou’, Youtube, 10 febrewaris 2019, www.youtube.com/watch?v=3_mlVwvKgQ8, krigen 4 april 2019.

 

Ljouwert stiet net allinne. Krekt as de Nederlânske plysje ein 2017 lang om let regels opstelt tsjin etnysk profilearjen, komt Rotterdam mei in útwreiding fan de patseroanpak dy’t de rjochtspopulisten yn 2010 forsearren: in jasserazzia / Rolex-kontrôle fan jongerein dy’t derút sjogge as kinne se har merkklean net betelje. “We gaan ze uitkleden op straat.”Gerda Frankenhuis, ‘Politie pakt dure jas en horloge af’, De Telegraaf, 3 jannewaris 2018, www.telegraaf.nl/nieuws/1495189/politie-pakt-dure-jas-en-horloge-af, krigen 4 april 2019. De stoarm fan krityk dêrop komt troch de Ombudsman want „De gemeentelijke Ombudsman gáát niet over de politie”, seit de plysjesjef, “een instituut waarvan je mag verwachten dat het zuiver in de leer is dat eigenlijk voor zijn beurt gaat spreken.”Eppo König, ‘Politiechef: ophef Rolex-controle lag aan Ombudsman’, NRC, 18 jannewaris 2018, www.nrc.nl/nieuws/2018/01/18/korpschef-ophef-rolex-controle-lag-aan-ombudsman-a1588949, krigen 4 april 2019.

 

“I’ve done some reading on this – there’s not really a proper plan for this yet. If they don’t come up with some proper guidelines, they’ll end up racially profiling people. I read that they’ll only check people who are already in their system, but I think that’ll be very hard to actually pull off.”Victor van Drielen, ‘Rotterdam police will stop and question people for wearing designer clothing’, Vice, 18 jannewaris 2018, www.vice.com/en_uk/article/zmqyp4/rotterdam-police-will-stop-and-question-people-for-wearing-designer-clothing, krigen 4 april 2019.

 

“Rotterdam is a national leader in policing its inhabitants. … Since 2001 efforts have steadily increased. … [Afrikaanderwijk] became one of the socalled neighourhood security Areas, where special security measures are allowed, such as preventive body searching (stop and search).”‘Radicalizing the Local LR’, Stichting Freehouse, g.d., www.freehouse.nl/files/blg/i_055/Radicalizing_the_Local_LR.pdf, krigen 4 april 2019.

 

Lit Crone no krekt leare wolle fan de Rotterdamske oanpak. “Het is vooral de bedoeling om van Rotterdam te leren”, seit de Ljouwerter feiligensadviseur oer de nije feiligensaginda. “Rotterdam heeft veel meer ervaring met Antillianen.”Barbara de Jong en Stef Altena, ‘Leeuwarden wil geen Antillianen meer uit Rotterdam’, AD, 20 desimber 2018, www.ad.nl/rotterdam/leeuwarden-wil-geen-antillianen-meer-uit-rotterdam~aebf7ede/, krigen 4 desimber 2019; sjoch ek “We plannen een werkbezoek aan Rotterdam en Almere om te leren van hun aanpak en om te komen tot samenwerkingsafspraken om het afreizen naar Leeuwarden te voorkomen.” ‘Veiligheidsagenda 2019 - 2023 en geïntegreerd uitvoeringsprogramma 2019 - 2020’, Gemeente Leeuwarden, g.d., 20, www.leeuwarden.nl/nl/file/35382/download, 6 april 2019.

 

“Wêrom no?” Al yn april 2015 makket de VVD boargemaster Crone attint op ’e kontrôle fan patserauto’s yn Rotterdam en dy wol dat ek yn Ljouwert, mar kin it net betelje. De saneamde ‘dynamyske ferkearskontrôle’ is tige diskriminearjend op (swart) uterlik. Dat de rjochter it bestraft is, nettsjinsteande it kleare ferbod op diskriminaasje, oan hjoed ta “een waxinelichtje in de duisternis.”Paul Vugts, ‘Rechter fluit discriminatie bij dynamische controle terug’, Het Parool, 8 febrewaris 2017, www.parool.nl/amsterdam/rechter-fluit-discriminatie-bij-dynamische-controle-terug~a4459700/, krigen 4 april 2019.

 

Nederlân docht al jierren te min oan it bestriden fan rassisme, seit it Feriene Naasjerapport yn 2015. De frijheid fan ekspresje is grut en it ynstitúsjonele rassisme omfiemjend. Crone: “Het is vanzelf­sprekend dat deze problemen ook in (alle) andere bevolkings­groepen spelen, maar we zien steeds dat ze bij Antilliaanse Nederlanders vaker voorkomen. Daarom geloven we ook in een aanpak die specifiek op de Antilliaanse gemeenschap is gericht.”‘Mail NTR over voorstel Etnisch Gerelateerde Criminaliteit met reactie burgemeester [Antwurd Ferd Crone op fragen fan Natasja Gibbs, NTR]’, Gemeente Leeuwarden, 25 febrewaris 2019, 2, (te finen op de side) ris2.ibabs.eu/Agenda/Details/Leeuwarden/1505fb6a-8788-466d-b38f-3a06386f2c84, krigen 4 april 2019. Dus net op de oare mienskippen.

 

Crone anderet amper op de fragen dy’t Natasja Gibbs fan de Antilliaanske mienskip stelt. Gibbs wiist op de withoefolle dizichheden yn de feiligensaginda. Wat bedoele se? “It ôfreizgjen” tefoaren komme en “it fêstigingsklimaat ûnoantrekliker meitsje”, mar: fan wa? Eksakte betingsten dêr’t de doelminsken oan foldwaan moatte, stean der net. Wat krekt heakket it oan it belied ta dat se de etnisiteit spesifyk neame? Binne der yn Ljouwert drugsdelinkwinten fan oare as Antilliaanske komôf? Wêryn ferskilt de misdie tusken ferskillende etnisiteiten, as jo komôf bûten beskôging litte? Wat is it ferbân tusken it neamen fan Antillianen en de (weifallen) ‘doelgroepsubsidies’ fan it ryk? Wat is de reden foar it sekeur oantsjutten fan “Antilliaansk” wylst oare karakteristiken, lykas ‘famyljebining’, dizich bliuwe? Hoe krekt wol de gemeente stranger sjen nei easken as famyljebining en ekonomyske bining? Sjocht de gemeente ek nei dy easken by minsken sûnder migraasje-eftergrûn? [want ûnderskied is ferbean, mar ja.] Ek is ‘etnysk relatearre’ nearne definiearre, skriuwt Gibbs: binne de misdie­karakteristiken fan de Ljouwerter dieders karakteristiken dy’t inkeld en allinne Antillianen besitte?

 

In objektive yndividuele grûn fan etnisiteit, lykas felkleur dat op it dna leit, bestiet net: etnysk ûnderskied is nei kultuer, kultuer wipt fan de iene persoan op de oare oer.Ashley Montague, Man’s most dangerous myth: The fallacy of race (New York 1942).

 

Crone: “Het is zo dat alle gemeenten in Nederland naar de herkomst en achtergrond van personen kijken bij de vraag of iedereen zich er zomaar kan vestigen.”‘Mail NTR over voorstel Etnisch Gerelateerde Criminaliteit met reactie burgemeester [Antwurd Ferd Crone op fragen fan Natasja Gibbs, NTR]’, Gemeente Leeuwarden, 25 febrewaris 2019, 2, (te finen op de side) ris2.ibabs.eu/Agenda/Details/Leeuwarden/1505fb6a-8788-466d-b38f-3a06386f2c84, krigen 4 april 2019.

 

Unsin. Rotterdam freget by ynskriuwen út in oare gemeente wei: bewiis fan eigendom fan de went, of hierkontrakt, keamerhier­kontrakt, ferklearring fan ynwenjen yn wenploech, of identiteitsbewizen.

 

Gibbs: “Is al iets te zeggen over concrete ideeën hoe “het onaantrekkelijker maken van het vestigingsklimaat” kan worden uitgevoerd?”‘Mail NTR over voorstel Etnisch Gerelateerde Criminaliteit met reactie burgemeester [Antwurd Ferd Crone op fragen fan Natasja Gibbs, NTR]’, Gemeente Leeuwarden, 25 febrewaris 2019, 4, (te finen op de side) ris2.ibabs.eu/Agenda/Details/Leeuwarden/1505fb6a-8788-466d-b38f-3a06386f2c84, krigen 4 april 2019.

 

Tsja. Rjochtlike stappen binne al set, minskerjochteabbekaat Tom van Messel is hurd mei Crone syn ynstitúsjonele wearze tsjin Antillianen dwaande. Mar it geweld skûlet yn de ûnbestrafte rassistyske spierballeretoaryk fan de feiligensaginda sels: yn ’e symboalpolityk, mar net yn de gefolgen fan it diskriminearjende doarbelied. Want hoe wol Ljouwert dat ha? In brede slotgrêft om de gemeente grave en gau de brêge oplûke? Psst, seit Crone tsjin Bruijnincx, Antillianen kinne ommers net swimme, haha?

 

 

 

Nederlands

Fers2 nû. 5.6, 24 maart 2019

Haatpraat

Cyber racism yn de Fryske Facebook-skiften

 

image Fers2

 

 

Dy freedtemoarn doch ik myn fyts op slot foar de moskee, myn dochter wennet derneist, en der is neat oars as oars. De bewaking dy’t de boargemaster op dat stuit yn in oare moskee opnij taseit, “We zijn ermee bezig”, koe noch net op gong komme, sa fluch nei it beslút derta yn jannewaris.Noor de Kort, ‘Op sokken loopt Femke Halsema tussen de geknielde mannen’, NRC, 15 maart 2019 <https://www.nrc.nl/nieuws/2019/03/15/op-sokken-loopt-femke-halsema-tussen-de-geknielde-mannen-a3953449> [krigen 16 maart 2019]. It tal feiligensynsidinten by moskeeën nimt ta. De dieders lykje benammen út de rjochtsekstre­mistyske hoeke te kommen.Deborah Jongejan, ‘Toename aantal incidenten bij moskeeën’, AD, 3 febrewaris 2017 <https://www.ad.nl/binnenland/toename-aantal-incidenten-bij-moskeeen~a5cbee43/> [krigen 16 maart 2019]. Neffens de Nasjonaal Koördinator Terrorismebestriding en Feiligheid Dirk Schoof wiene der yn it jier 2016 tsientallen insidinten by islamityske gebedshuzen. De Monitor Moslim Discriminatie 2017 lit sjen dat yn it tiidrek 2005 oant en mei 2014 176 fan de meiinoar 500 moskeeën yn Nederlân troffen binne troch agresje en geweld. Begjin dizze moanne setten Pegida-oanhingers foar de Haachske As Soennah-moskee in etalaazjepop del dy’t de profeet Mohammed foarstelle moast, mei in spandoek: “Profeet Mohammed kinderneuker.” De oarsaak fan sokke agresje is net hielendal dúdlik, mar ynwijden wize op ’e oanwêzigens fan ekstreemrjochts en anty-islamploegen en op de ferhurding fan de mentaliteit en de sosjale ynteraksjes, mar ek op de rol fan de nije likegoed as de âlde media, dy’t kwestjes mooglik oerdriuwe.Ineke van der Valk, ‘Incidenten bij moskeeën: risico en bescherming’, dielûndersyk fan it projekt Monitor Islamofobie, Universiteit van Amsterdam, april 2016, 49 <http://imes.uva.nl/binaries/content/assets/subsites/institute-for-migration--ethnic-studies/publications/moskeeincidentenrisicobescherming.pdf> [krigen 16 maart 2019].

Mar benammen Facebook, tochten wy. Foardiel is dat jo dêr elkenien berikke en net inkeld de eigen parochy en dat it in moderearre platfoarm is, sadat it publyk net better wit of it boadskip en de toan fan de posts kinne net ferbean, ymmoreel of not-safe-for-work wêze; dan hie de moderator har ommers wol weihelle. Dêrom hiene se it Hongaarske Soros-Junckerposter ek ferspraat op de offisjele Facebookmuorre fan de Hongaarske oerheid:Magyarország Kormánya [Regear fan Hongarije], ‘Önnek is joga van tudni, mire készül Brüsszel!’ [Jo hawwe ek it rjocht om te witten wêr’t Brussel op oanstjoert!], Facebook, 18 febrewaris 2019 <https://www.facebook.com/kormanyzat/photos/a.134933189912743/2510209519051753/?type=3&theater> [krigen 16 maart 2019]. om dy syn ekstreemrjochts rassisme út te suteljen as part fan in ‘ynformaasjekampanje’, mei in affysje dat it publyk ynljochtet oer de Brusselske ymmigraasjeplannen dy’t, seit de kampanje, “de feiligens fan Hongarije fûneminteel yn gefaar bringe.” Tsjin de tiid dat de Europeeske Kommisje Orbán syn regear beskuldiget fan in “shocking” en “ludicrous conspiracy theory” is de skea al dien en hat elkenien de poster ferspraat oer it ynternet.Jennifer Rankin, ‘Brussels accuses Orbán of peddling conspiracy theory with Juncker poster’, The Guardian, 19 febrewaris 2019 <https://www.theguardian.com/world/2019/feb/19/brussels-orban-jean-claude-juncker-poster-george-soros-hungary> [krigen 16 maart 2019].

Ek de sjitter fan Nij-Seelân syn streams binne útstjoerd op it ynternet en dêrûnder, koart,Ien ferzje fan de fideo teminsten seis oeren. Alex Hern en Jim Waterson, ‘Social media firms fight to delete Christchurch shooting footage’, The Guardian, 15 maart 2019 <https://www.theguardian.com/world/2019/mar/15/video-of-christchurch-attack-runs-on-social-media-and-news-sites> [krigen 16 maart 2019]. op Facebook. No kin de Nij-Seelânske premier Ardern der wol op oanstean om Brenton Tarrant syn 17-minuten fideo fan de moard op 50 minsken en syn manifest fan 74 siden, dat Tarrant ek nei de premier sels stjoerd hat, net fierder te fersprieden, mar sa wurket it net. As jo fersykje moatte om eat leaver net te dwaan dat sowieso yn de measte lannen op ’e wrâld strafber is en dêr’t flinke straffen op stean, te witten oansetten ta geweld en fersprieden fan terroristysk materiaal,Sjoch ‘Sharing of Christchurch shooting video likely to be against the law’, Te Tari Taiwhenua | Internal Affairs NZ, 15 maart 2019 <https://www.dia.govt.nz/Sharing-of-Christchurch-shooting-video-likely-to-be-against-the-law> [krigen 16 maart 2019]; Alex Hern en Jim Waterson, ‘Social media firms fight to delete Christchurch shooting footage’, The Guardian, 15 maart 2019 <https://www.theguardian.com/world/2019/mar/15/video-of-christchurch-attack-runs-on-social-media-and-news-sites> [krigen 16 maart 2019]. dan leit der in obstakel.

Dizze: rjochtsekstremisme ûntstiet net sûnder persoanlik doel. De white supremacist-fisys fan de manifestskriuwer binne net yn in fakuüm groeid, seit gewelddiedich-polityk-ekstremismeûndersiker Debra Smith. Haatsiedzjende uteringen meitsje dat lju har fiele as binne se de “vanguards of a social movement.”Kevin Nguyen, ‘Accused Christchurch mosque shooter Brenton Tarrant used same radicalisation tactics as Islamic State, expert says’, ABC Net News, 17 maart 2019 <https://www.abc.net.au/news/2019-03-17/christchurch-shootings-brenton-tarrant-social-media-strategies/10908692> [krigen 17 maart 2019]. Foar harren heart it manifest just op in mainstream-medium, om ús allegearre de eagen te iepenjen foar it gefaar. Stadige normalisearring fan it diskoers is in wichtich elemint yn de rjochtsekstremistyske ideology seit ek @chrisklomp.

Terreuractie extreem-rechts. Dit soort dingen komt niet zo maar op. Hier gaat een boel aan vooraf. Framing, demonisering, normalisering extreem-rechts #wordsmatterChris Klomp, Twitter, 15 maart 2019 <https://twitter.com/chrisklomp?lang=en> [krigen 16 maart 2019].

Tweet v/d Dag fan BNN-VARA. Sjoernalist Chris Klomp hat yn Nij-Seelân wenne, wat in djipper ynsjoch jaan kin. Hy is in betûfte rjochtbank- en misdieferslachjouwer, no by it AD. Ekstreemrjochts is de lêste jierren agressiver en stookt mear op ta aksje en al is it tal geweldsdelikten yn NL net mear as tsientallen it jier, dêr skriuwt Klomp wol alle dagen oer. Mar, no shit sherlock yn 2018 giene 94 sjoernalisten en mediawurkers dea wylst se oan it wurk wiene en dêrfan 60 om’t har beskerming gjin prioriteit hie en de rest as wraak om har wurk: net elkenien is wiis mei goeie ferslachjouwing.

Chris Klomp! Ik sil dy gjin nommele kollega neame, want sa nommel bist net nei dit ôfgryslike stik oer Jenny. Kollega dan mar.Kerst Huisman, g.t., shared link yn it skift Wysels Frysk Selsbestjoer, Facebook, 8 febrewaris 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/2025917137523581/> [krigen 16 maart 2019].

Dat seit Kerst Huisman, âldsjoernalist, foarfjochter foar in Frysk Fryslân en Jenny Douwestrûbadoer. Mei in sandwichboerd en striidlieten giet Huisman de dyk en it web op om stipe te freegjen foar Douwes en har sneldykblokkearders en dat is dom mar fierder bêst, want it is frijheid fan mieningsutering. Op 8 febrewaris ‘share’t Huisman it kranteartikel ‘Waarom Jenny Douwes een populistische kletskous is’ fan Klomp nei syn Facebookskift Wysels Frysk Selsbestjoer. Kritysk besjen en ûnderút heljen fan Klomp syn arguminten is net it doel fan Huisman, mar in persoanlike oanfal—foar Klomp oars net sa slim: dy hat al ris syn hiele Twitter-akkount opheft om bedriging. Douwes, sa’t jo witte, sette yn 2017 in pear dagen foar de yntocht fan Sinteklaas yn Dokkum in opstokeljende, neffens de plysje—dy’t oan ’e doar kaam— dus ferbeane oprop om de antypytaktivisten te kearen op Facebook. No klaget se op Twitter oer it resultaat.

Ik kreeg 240 uur taakstraf en 1 maand voorwaardelijke celstraf wegens overtreding van artikel 131; opruiing. Dingen die ik beter had kunnen doen, draadje:

Ik had beter een KOPZ-er KO kunnen slaan; 76 uren taakstraf.

Ik had beter een KOZP-er kunnen ‘verhuren’; 1 dag cel en 150 uur taakstraf.3 tweets @JennyDouwes, Ik kreeg…, Twitter, 5 febrewaris 2019 <https://twitter.com/JennyDouwes/status/1092894726045515776> [krigen 16 maart 2019]; @JennyDouwes, Ik had beter…1, ibidem, har typo; @JennyDouwes, Ik had beter…2, ibidem.

Klomp leit út dat Douwes, sa te sjen oan har twitterjen en eardere kleien yn fraachpetearen oer de strafhichte,Sjoch Han van der Horst, ‘Jenny d’Arc van het noorden begrijpt niet waarom ze extreemrechts wordt genoemd’, BNN-VARA, 21 novimber 2017 <https://joop.bnnvara.nl/opinies/jenny-darc-noorden-extreemrechts> [krigen 16 maart 2019]. mei opsetsin in stikmannich fersinnen oer it Nederlânske rjochtsstelsel de wrâld yn tweet. Us rjochtsstelsel sjocht net nei strafmjitte sec, mar nei yndividuele omstannigens en dêr profitearret Douwes wilens wakker fan, seit Klomp, want de maksimumstraf foar opstokeljen is op papier fiif jier sel. Mar mei har och+wee kin se as slachtoffer en politike underdog de sympaty opwekje—in stream hertsjes ûnder har tweets—en de ûnearlikens fan it rjocht ôfkreakje.

Jenny Douwes plaatste deze week op Twitter blazend van verontwaardiging voorbeelden van mensen die een lagere werkstraf hadden gekregen voor delicten die in haar ogen blijkbaar zwaarder moeten tellen. Haar onbegrip was groot, maar onterecht en schadelijk populistisch. … Laat ik een poging wagen om duidelijk te maken dat het onbegrip in deze kwestie vooral rust op een bewuste keuze om de feiten van een goed functionerende en rechtvaardige rechtspraak niet onder ogen te willen zien.Chris Klomp, ‘Waarom Jenny Douwes een populistische kletskous is’, Reporters Online, 7 februari 2019 <https://reportersonline.nl/waarom-jenny-douwes-een-populistische-kletskous-is/> [krigen 16 maart 2019].

Dêrnei lit er sjen dat de rjochtspraak lang net tsjuster is.

Huisman giet dêr net op yn. Huisman hat ris op fraach­petear by Ischa Meijer west, leit er út. Dat joech “ien fan de safolste bewizen” dat “se yn it sintrum faken gjin besleur hawwe oer de minsken en har foarstellingswrâld yn de perifery.” It oanfallen fan de sprekker, of in oar, of in eigenskip, motyf of wat ek fan in oar—Meijer syn wenplak—tsjinnet om it petearjen oer it punt sels mar út de wei te gean. Neist de ad hominem brûkt Huisman twa redenearflaters dy’t typysk rjochts-populistysk binne. Anekdoatysk bewiis, dat is faak: ik haw it sels sjoen. Argumentum ad populum, it argumint foar it folk giet fan: elkenien wit it dus it moat wol wier wêze.

Mar it is dyn toantsje, dêr’t elk woltinkend minsk fan wearzget. … Nim no allinnich dyn útspraak: ‘Douwes en trawanten’. Sa’n beskriuwing is karaktermoard, mar ik haw dit ek al earder as sadanich beneamd, doe’t in eardere kollega fan my – ek al net sa nommel – op sa’n wize oer Jenny skreau. Dy eardere kollega en do hawwe wat mienskipliks. Do laborearrest oan itselde euvel dat ik al sa faken waarnommen haw.

De minsken út de Fryske Wâlden – en ek ik haw ûnder myn foarâlden in aardich soad fan dy Wâldmannen en -froulju, hienen oer it generaal in wat mear nuansearre kyk op Justysje en de troch dyen útoefene rjochtfeardigens as oer it algemien yn (lyts)boargerlike rûnten wênst wie.

Jenny is yn har hert eins noch altiten ‘it famke fan de heide’. … Dat is mei Friezen dy’t nei de brûzjende Rânestêd ferhúzje en dêr meinommen wurde yn de wieljende feart, wêr’t dy dan ek mar ta liede mei, soms wolris in tikje oars.Kerst Huisman, g.t., shared link yn it skift Wysels Frysk Selsbestjoer, Facebook, 8 febrewaris 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/2025917137523581/> [krigen 16 maart 2019].

 

Klomp is inkeld yn Fryslân berne en wenne oeral op ierde wol, dus hy heart net yn ’e bedoelde klasse rânestêdémigrés. Mar wêr’t it om giet is it ‘yn it hert wêzen’ en de Wâldpyk-foarfaars: bloed en boaiem. De trochgeande Fryske-identiteitskultus kin de frjemdlingehaat oanfjurje lykas yn de rest fan Europa en bedriget ek de demokrasy.Friduwih Riemersma, ‘Radikalisearring yn de man cave: de Schurerlêzing’, Fers2 5:1 (2019) <http://fers2.eu/radikalisearring-yn-de-man-cave-de-schurerlezing/"> [krigen 16 maart 2019]; Chloé Ridel, ‘Europe is in the grip of a cult of identity. But we can fight back’, The Guardian, 28 novimber 2019 <https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/nov/28/europe-identity-far-right-democratic-freedom> [krigen 16 maart 2019]. Dêrneist kweekje jo nasjonalisme troch it idee fan de ‘gewone man’.Divya Jain, ‘Conservative farmers movements and right-wing populism in contemporary India’, International Institute of Social Studies, novimber 2017, 11 <https://thesis.eur.nl/pub/41753/DJain_MA_2016_17_AFES.pdf> [krigen 16 maart 2019].

Twa dagen letter kopiearret Huisman in oar syn Facebookpost yn syn Facebookskift Fryslân en de Fryske taal.

Dit hoege wy dochs net te nimmen, dat ditsoarte kommando’s (wa hie it ek al wer oer ‘die braunen Batalionen’) yntimidearjend ferskine by in ûnskuldich bernefeest!Kerst Huisman, Dit hoege wy dochs, Facebook, 10 febrewaris, Facebook, (Public group) Fryslân en de Fryske taal <https://www.facebook.com/groups/152985924776502> [krigen 16 maart 2019].

It wiene—Godwin’s law—de nazi’s dy’t it hiene oer “Die Straße frei den braunen Bataillonen”. Sûnt maaie 1945 is it Horst Wessel-Lied mei wurden en meldij en al ferbean yn Dútslân, mar net op Facebook. Der is plaatsje by: it nazi-kommando ferwiist nei de swarte befeiligers fan swarte sjoernalist Kevin P. Roberson. De post is fan befeiliger Menaze Crhymer Holband, dy’t sa goed skriuwt dat er gjin partij is foar Huisman, noch foar de yn Grou berne dichter Wiersma trouwens. Dy syn fers ‘Swarte Pyt yn Grou’ rôle in healjier lyn yn myn inbox doe’t myn soan der krekt yn stapte en dy hat him de bûsen útskuord om it iepenlike rassisme yn it Fryske gea en it fenyn yn de slotrigels.

Hy dûnse op in wize libbensnocht.
Hy hat my it respekt foar swart bybrocht.Syds Wiersma, yn email ‘Swarte Pyt yn Grou’, 8 oktober 2018. By ús yn Grou wie Swarte Pyt in held./ Gjin nammeleaze yn in rige piten/ mar kammeraat en boadskipper besteld/ mei ’t bringen fan in wrâld oan wille en fiten.// Hy reizge troch de febrewariskjeld/ Sint Piter fier foarút, foar ús allinne/ hie hy op ’t iensum paad de stjerren teld/ en liet er rom foar’t feest it feest begjinne.// Al like Frysk as swart en frij ynklús/ ferhelle hy fan wûnders op syn tochten./ Hy brocht it eigene út frjemdten thús/ en toande dat wy oaren wêze mochten.// Hy dûnse op in wize libbensnocht./ Hy hat my it respekt foar swart bybrocht.

Holband fertelt in sublym ferhaal oer hoe’t rassisme net oanberne is, mar sosjaal leard wurdt.

An de overkant van ut water stonde er in een weiland zwarte piet demonztrante (allemaal witte menze by da way) te strijde tege racizme met bordjez met in ut friez “swarte pyt is rasisme” uiteraard iz de menigte waar wij in staan daar nie blij mee.. komt zo een bikerguy met bikerjack & zn vrouw met me prate.. Maar ze sprake kalm.. de vrouw vraagt ben jij ook tege zwarte piet..? ik zeg ik ben tege racisme.. de man legt uit zn motorclub iz voor de kidz ze bezcherme kindere duz ook zwarte kindere hij zegt hij heeft liefde voor alle kindere.. ik zeg ok.. zwarte kindere worde uitgemaakt voor zwarte piet.. hij zegt daar ben ik ook tege & daar zal ik ook tege strijde.. duz we kome langzamerhand op 1 lijn..
Opeenz uit ut nix rent een jongetje de zoon & stiefzoon van bazicly pro pieterz op me af & geeft me zo een stevige knuffel.. ik kijk naar benede ik zie een lil blond kid? toen viel er ff een stilte.. we ware allemaal gezhockt & tegelijk gecharmeerd van wat hier gebeurde.. politie die onz tegehield dat we de plein nie opmochte zonder rede stonde preciez ernaazt zien ut gebeure.. lil man houd me zeker 2 minute vazt.. ik zeg kijk hier.. dit iz pure onzchuld.. de man ook meteen ja zit geen kwaad in.. zo sprake we verder & de boy pakte mn hand vazt & liet niet loz..
die lil white kid zit in mn hart❤
De burgemeezter van grou noemt onz nepjournalizte in de media & zegt dat we hinderlijk onze standpunt opdronge???? … We zijn security van de black community.. we zijn er niet om geweld te gebruike maar om geweld te deezcalere..Menaze Crhymer Holband, Ik waz gizter, Facebook, 10 febrewaris 2019 <https://www.facebook.com/photo.php?fbid=120949805641763&set=a.102976990772378&type=3&theater&ifg=1> [krigen 16 maart 2019].

It liket derop dat boargemaster Ferd Crone dat echt sei, hat net in soad op mei frije parse en moat net by ûngelok yn de earste keamer bedarje. Roberson krige deadsbedrigingen nei de blokkade, mar hat likegoed in posityf byld fan de Friezen, dêr’t er dochs wer mei prate moast foar syn wurk, seit er. It ding is, dy aardige interviewee yn Jelsum sjocht him, wylst jo online net witte mei wa’t jo te krijen hawwe en faak “komen mensen ook in groepjes achter je aan online.” Yndie makket group think it werklikens-hifkjen oerstallich, en dêrby wet + moraal; dat is just it handige derfan. Mar Roberson wiist lykas Klomp op eat dat hieltyd wer út it each rekket: de rol fan it elitediskoers yn de reproduksje fan ynstitúsjoneel rassisme en dus yn ’e normalisearring fan rassisme. De maatskiplike elite beskaat fierhinne de politike debatten, teefee, skoalboeken, wittenskip en oft de Antillianen al of net útnoege wurde op de konferinsje dy’t just oer har giet. In Facebook-skift hat dus net perfoarst radikale eleminten nedich, sa’t se faak tinke, om te feroarjen yn ekstreemrjochts. Dy bedijt al by in yntolerante boargemaster dy’t neat docht as der yn 2014 in Ljouwerter man net yn Club Red mei foar it âld/nijfeest, om’t se ‘dy jûn gjin Antillianen talitte’. “People like Ferd Crone feed the racism you see online.”Kevin P. Roberson, út persoanlik petear, 23 maart 2019.

In reaksje op Huisman syn post giet dat se “yn elts gefal” it Nederlânsk net machtich binne: “Wat in oergryslike unferstânnen. Jouw my Black Adder mar.”Björn Schellingen, comment by Kerst Huisman, Dit hoege wy dochs, Facebook, 10 febrewaris, Facebook, (Public group) Fryslân en de Fryske taal <https://www.facebook.com/groups/152985924776502> [krigen 16 maart 2019]. Ynienen is net it Frysk, dat de kommentator sels dúdlik net behearsket, de mjitstêf op Fryslân en de Fryske taal, mar de fijântaal, it Nederlânsk. Opportunisme is ien fan de fiif types fan oertrêders, docht bliken út ûndersyk nei ‘Facebook’s walls of hate’, neist mislieders, fantasten, produsinten en fersprieders fan haatpraat. Haatpraat is alle taal om immen negatyf mei ôf te byldzjen oangeande syn ras, etnisiteit, gender, religy, seksuele aard of fysike en mentale beheining, dy’t haat fuortsterket en geweld opropt.Imran Awan, ‘Islamophobia on social media: A qualitative analysis of the Facebook’s walls of hate’, International Journal of Cyber Criminology 10:1 (2016) 1-20, 13, 2 <https://doi.org/10.5281/zenodo.58517>.

Kêst 1 fan de Grûnwet ferbiedt net pas haatpraat mar alle diskriminaasje. As in hjerstich spinreach leit Kêst 1 oer ús wetten en regels hinne. Sa stiet yn it Wetboek fan Strafrjocht dat jo gjin uteringen dwaan meie dy’t diskriminearjend binne of oansette ta haat of diskriminaasje en dat jo boppedat net meidwaan meie oan aktiviteiten dy’t rjochte binne op diskriminaasje. Dat jildt net allinne op ’e grûn mar ek online. Dêrom hawwe in soad websiden, weblogs en sosjale media in skerp moderaasjebelied en is der is in lanlik meldpunt, MiND, foar ynternetdiskriminaasje. Mar likegoed wurde (just) op it ynternet groepen—want diskriminaasje giet net oer inkelingen—diskriminearre.Art.1, ‘Discriminatiecijfers in 2017’, rapport yn opdracht fan de polysje, it ministearje van Ynlânske Saken en Keninkryksrelaasjes en de Landelijke Vereniging tegen Discriminatie, Art. 1, april 2018, 42-43 <https://discriminatie.nl/files/2018-04/discriminatiecijfers-in-2017.pdf> [krigen 16 maart 2019].

Op 12 febrewaris set Atte Houtsma in link nei in Trouw-artikel yn Fryslân en de Fryske taal, mei ynlieding.

is dit bekint, wol erge passive groep, hjir yn it westen ek.
VEILIGHEIDSNOTA - Leeuwarden wil ‘kansloze Antillianen’ ontmoedigen om naar de Friese hoofdstad te komen. Ze zouden te veel overlast geven. ‘Een buurthuis zou al helpen’, zeggen Antillianen zelf.Atte Houtsma, ‘dit is bekint…’, Facebook, (Public group) Fryslân en de Fryske taal, 12 febrewaris 2019 <https://www.facebook.com/groups/152985924776502> [krigen 16 maart 2019]; link nei it artikel Karen de Mik, ‘Antillianen moeten meer dan chillen’, Trouw, 12 febrewaris 2019, 9.

‘[P]assive’ tsjut derop dat Houtsma net fierder lêzen hat as de krantekop. It knyppunt is nammentlik dat Ljouwert net langer ryksjild krijt foar ‘gerichte doelgroepenaanpak’ en dêrom fasiliteiten foar Antillianen skrast hat.Gemeente Leeuwarden, Veiligheidsagenda 2019-2023 en geïntegreerd uitvoeringsprogramma 2019-2020, g.d., 19 <https://www.leeuwarden.nl/nl/file/35382/download> [krigen 16 maart 2019]. Dauwe Fon Der Meulen is wiis mei dy ‘snoade’ feiligensaginda:

Id dit bekind, bekinD mei ’n -d, Atte.
‘n Tige passive group. - Hiel snoad.
Feilighhiedsnota, hinDauwe Fon Der Meulen, ‘Id dit bekind…’, reply, Facebook, (Public group) Fryslân en de Fryske taal, 12 febrewaris 2019 <https://www.facebook.com/groups/152985924776502> [krigen 16 maart 2019].

Goed in wike letter is der yn it oare Fryske Facebookskift, Wysels Frysk Selsbestjoer, betizing oer wa syn koloniale erfskip ek alwer problematysk wie en wa’t rjocht hat op slachtofferskip.

Om wizer te wurden is in ferplichte Fryske ynboargeringskursus yndied needsaaklik foar anty-Fryske neokolonialen dy’t yn Fryslân wenje en libje wolle …Sytze T. Hiemstra, ‘Om wizer te’, shared link, Facebook, (Public group) Wysels Frysk Selsbestjoer, 21 febrewaris 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/1001321483316490/> [krigen 16 maart 2019].

Mar nei in pear dagen set Huisman yn Wysels Frysk Sels­bestjoer in link dy’t kristalklear is oer de fijânnen en slachoffers: nei in fraachpetear mei de omstriden Dútske islamekspert Bassam Tibi.Wierd Duk, ‘Syrische geleerde en moslim: ‘Waarom verdedigt Europa zich niet tegen islamisering?’ ’, De Telegraaf, 23 febrewaris 2019 <https://www.telegraaf.nl/nieuws/3195802/syrische-geleerde-en-moslim-waarom-verdedigt-europa-zich-niet-tegen-islamisering?> [krigen 16 maart 2019]. Tibi stjoert mei syn begryp ‘Leitkultur’ it debat oer ymmigraasje de kant op fan panyk oer de bedriging fan de ‘Europeeske identiteit’ troch nijkommers, dus moslims. Hy is op de universiteit fan Leien útnoege troch de rjochts-populisten Paul De-Superieure-Westerse-Cultuur Cliteur en Afshin Ellian. Dêrfandinne it mediaomtinken—in hast identyk fraachpetear stie al yn de Spiegel yn 2006,Nammentlik ‘Interview with German Islam expert Bassam Tibi: ‘Europeans have stopped defending their values’ ’, Spiegel Online, 2 oktober 2006 <http://www.spiegel.de/international/spiegel/interview-with-german-islam-expert-bassam-tibi-europeans-have-stopped-defending-their-values-a-440340.html> [krigen 16 maart 2019]. mar dochs. Huisman:

It islamisme mei syn nearzige totalitêre aard en syn klam op de jihad en de sharia sjocht Bassam Tibi as in perferzy - ik sjoch it as it nije fassisme - dy’t bestriden wurde moat. … Hy seit: … Waarom verdedigen jullie je niet tegen de islamisering? Jullie zijn sukkels.” Dat smyt fansels de fraach op of’t wy yn Fryslân, wy yn it Noarden, ús hjir sûnder slach of stjit oan oerjaan moatte. Omdat wy krekt yn de noch minst islamisearre hoeke fan Nederlân wenje, is de fraach berjochtige, of’t wy dochs netris earnstich oan separatisme begjinne moatte te tinken, mei as doel: ferdigening fan wat Tibi neamt: ‘de gedeelde waarden in onze westerse samenlevingen: democratie, mensenrechten, de scheiding van kerk en staat onder meer.’Kerst Huisman, ‘It islamisme…’, shared link, Facebook, (Public group) Wysels Frysk Selsbestjoer, 23 febrewaris 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/1001321483316490/> [krigen 16 maart 2019].

It ideologyske hert fan it Europeeske Nij Rjochts, oernommen troch Alt-Right, is “differentialist racism”: in essinsjalistyske opfetting fan identiteitspolityk. Dy neo-nasjonalistyske retoryk is meast pragmatysk genôch om gjin homogeniteit op basis fan bloed nei te stribjen mar op histoaryske bannen, dus kultuer.Christian Fuchs, ‘Racism, nationalism and right-wing extremism online: The Austrian Presidential Election 2016 on Facebook’, Momentum Quarterly 5:3 (2016) 172-196, 177. Allerhanne rjochtspopulistyske partijen yn Europa hawwe dat tinken opsûgd en sjogge har as yn in striid om de beskaving behelle. Krekt dat tinken ropt ‘autochtone’ Europeanen op om de Umvolkung, de great replacement, in kearntema yn Tarrant syn manifest,Sjoch TRT World, ‘Inside Brenton Tarrant’s manifesto’, Youtube, 16 maart 2019 <https://www.youtube.com/watch?v=t_FSZYTGyBE> [krigen 16 maart 2019]. tefoaren te kommen: de massale stream ymmigranten as gefolch fan de ‘globalisten’ har faaie multykulturele aginda. En sels, seit Marc Tuters, libbet de eangst by de fêstige tahâlders op it ynternet dat har ynternet ûnteigene wurdt.Marc Tuters, ‘LARPing & liberal tears: Irony, belief and idiocy in the Deep Vernacular Web’, yn Maik Fielitz, Nick Thurston (red.), Post-digital cultures of the Far Right: Online actions and offline consequences in Europe and the US, Political Science, dl. 71 (Bielefeld: transcript Verlag, 2019) 37-48, 39.

Neist in retoryk fan wite of nasjonale unykheid en in mienskiplik lotstinken, en fan etnyske oppermacht, superioriteit en ûnderskied, en in repertoir fan opfettingen fan rassiale of etnyske Oarsheid, is der ek altyd in utopyske revolúsjonêre wrâldfizy dy’t derop rjochte is om de besteande oarder om te smiten—hoe wol Huisman dat separatisme hawwe? Mar hoe dan ek hat it ynternet nije horizonten iepene foar it uterjen fan rassistysk wy-ûnderskied. It lokale petear oer ‘ús’ en oer rassiale útsluting koe ferbûn wurde oan in translokaal en ynternasjonaal berik. Cyberspace bea/biedt in frij feilige romte om ynteraktyf mei te dwaan yn min of mear autonome rassistyske webkriten. De kombinaasje fan de yntimiteit fan it eigen toetseboerd thús en de ôfstân fan it www dertusken jout moai gelegenheid foar rassistyske narderij. It is net sa dat der ea in dominant wyt, kristlik supremacist ynternet kommen is, mar foar lju dy’t inkeld fia it byldskerm mei de rassistyske ideology yn kontakt komme, is de stap nei gewelddiedige aksje lyts. It is ûnbekend hoe grut oft it rekrutearjen fia it ynternet is, mar grut genôch,Les Back, ‘Aryans reading Adorno: Cyber-culture and twenty-first century racism’, Ethnic and Racial Studies 25:4 (2002) 628-651, 632, 640, 649 <http://mysite.du.edu/~lavita/edpx_3770_13s/_docs/back_aryans_reading_adorno.pdf> [krigen 16 maart 2019]. sjoch nei Urk. Of nee wacht, it op Whatsapp oproppen om in Marokkaansk húshâlden te yntimidearjen, is gjin rassisme.

Sommige Nederlandse pubers spijbelen zodat ze kunnen protesteren voor betere klimaatdoelen. Urkers slaan andermans moeder het ziekenhuis in en scanderen gemoedelijk ‘Geertje Wilders’ terwijl ze het doen. Maar laten we het vooral niet racisme noemen…Druktemaker Elfie Tromp, ‘Urk’, De Nieuws BV, NPO Radio1, 14 maart 2019 <https://www.nporadio1.nl/de-nieuws-bv/onderwerpen/494145-druktemaker-elfie-tromp-urk> [krigen 16 maart 2019]; sjoch ek Gerard Driehuis, ‘Racisme? “Er wordt hier op Urk zo vaak iemand op zijn bek geslagen, daar hoor je niemand over”’, Welingelichte Kringen, 14 maart 2019 <https://www.welingelichtekringen.nl/samenleving/900214/racisme-er-wordt-hier-op-urk-zo-vaak-iemand-op-zijn-bek-geslagen-daar-hoor-je-niemand-over-%C2%A8.html> [krigen 16 maart 2019].

Arjan van der Werff keart him primêr tsjin de ‘hollânske’ ynvaasje en/mar ropt op ta geweld.

Het oppakken van (Blokkeer) Friezen is een Hollandse aanval op Fryslân en het Friese volk.
Het juiste antwoord is harde praat - wat overigens inhoudelijk steekhoudend is.Arjan van der Werff, ‘Het oppakken van’, (shared post), Facebook, (Public group) Fryslân en de Fryske taal, 7 maart 2019 <https://www.facebook.com/groups/152985924776502> [krigen 16 maart 2019].

Dan komt Huisman, op 10 maart, mei in wiere komplotteory. De relaasje tusken populisme en gearspanningstinken is in goed ûndersocht ding yn de sosjale wittenskip: mei in komplotteory hoege jo de rottige feiten net te erkennen. Want brr de elite bekonkelet eat.Vincent F. Hendricks en Mads Vestergaard, ‘Fact resistance, populism, and conspiracy theories’, yn Idem (red.) Reality lost: Markets of attention, misinformation and manipulation (New York: Springer, 2019) 79-101 <https://doi.org/10.1007/978-3-030-00813-0_5>. Faaks is net it hiele rjochtsstelsel ûnearlik, mar plysje/justysje út ‘Hollân’ ynfiltrearret Fryslân. Noat: Slijver is de sneldykblokkearder dy’t lykas Douwes in publike konservatyf-populist waard en har “Ekstreemrjochts? Dêr bin ik fierste nofter foar” pappegaait as “Wy binne gewoan besoarge boargers.”Sander van Walsum, ‘Jenny Douwes werd het gezicht van de pro-Zwarte Pietenbeweging: ‘Ik ben natuurlijk wel een lompe, harde Friezin’ ’, Volkskrant, 21 augustus 2018 <https://www.volkskrant.nl/mensen/jenny-douwes-werd-het-gezicht-van-de-pro-zwarte-pietenbeweging-ik-ben-natuurlijk-wel-een-lompe-harde-friezin-~b8dab159/> [krigen 16 maart 2019]; Geert Veldstra, ‘F)rede fan Fryslân: Harde tegenstellingen zijn taboe in de Prinsentuin’, Friesch Dagblad, 22 oktober 2018 <https://frieschdagblad.nl/2018/10/22/frede-fan-fryslan-harde-tegenstellingen-zijn-taboe-in-de-prinsentuin> [krigen 16 maart 2019].

ferslachjouwer Jan Roos suggerearre yn syn resinte ynterview mei Jenny Douwes, dat ’polysjelju út Hollân Sander Slijver-Sarton út Dokkum ophelle hawwe … Dat is dus yndied sa, wit ik no. Want ûndertusken hat Sander my te witten dien, dat de polysjes dy’t him ophellen, út Midden-Nederlân kamen. Dat is in pear hûndert kilometer hinne en werom nei Dokkum. Se fertrouwe by Justysje dus yndied de Fryske polysje net mear. En dat giet allegearre fan de euro’s dy’t wy, brave boargers, hieltiten mar trou ôfdrage oan de belestingtsjinst.Kerst Huisman, ‘Wer in nije ôflevering fan Dokkumgate’, Facebook, (Public group) Wysels Frysk Selsbestjoer, 10 maart 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/2069661326482495/> [krigen 16 maart 2019].

Opfallend binne it kommentaar en de replyk op de post. De trije kommentaren fan huibert gean oer âld-PVV’er Joram van Klaveren dy’t him begjin febrewaris feroare ta de islam, wylst er jierrenlang sa poer islam-kritysk wie en rôp dat de islam ‘in leagen’ wie en de profeet Mohammed ‘in smjunt’ en de Koran ‘fergif’ dat Wilders hope dat Van Klaveren de earste PVV-boargemaster yn Nederlân wurde soe. Tariq Ramadan is in kontroversjele en ynfloedrike religywittenskipper, beskuldige fan oarlochssuchtig islamisme, antysemitisme, bannen mei terroristyske organisaasjes en islamistyske fûnemintalisten, en ferkrêftiging fan twa froulju.

Yoram [sic] van Klaveren word de nieuw tariq ramadan. Islam ophemelen, foute dingen wegvegen, terug naar oude Islam en zo Islam rustig en geduldig doen groeien


Ik bedoel genitale kinder mutilatie. Die term past beter bij wat er echt gebeurd

Alle shariastromingen raden besnijdenis aan. Dus dit klopt niet. Soms is het een cultureel gebruik, maar het is zeker ook Islamitisch. Dit ontkennen lost het probleem niet op!!!!huibert, 3 x kommentaar op Kerst Huisman, ‘Wer in nije ôflevering fan Dokkumgate’, Facebook, (Public group) Wysels Frysk Selsbestjoer, 10 maart 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/2069661326482495/> [krigen 16 maart 2019].

Efkes besiden, de earst-en-iennichste antyrassismedemonstraa­sje yn Ljouwert is ferline jier opset troch in molkefarske islam­bekearling. Hja wie fan betinken dat der in ‘tsjinlûd’ komme moast op 3 april, noch gjin trije wiken nei de International Day for the Elimination of Racial Discrimination dêr’t it Comité 21 maart, it platfoarm fan de feriene antyrassisme-aktivisten yn Nederlân, alle jierren troch it hiele lân hinne antyrassismedemonstraasjes foar organisearret. Jo protest dêr net by oanheakje makket it ta in egotrip. Mar ek egotrips falle ûnder de frijheid fan ekspresje; werom nei Huisman syn post. Wiebren Hoekstra syn replyk derop lit sjen hoe maklik oft jo op it ynternet evangelisearje en lilkens en aksje mobilisearje kinne mei help fan komplotteoryen. De ‘anti-vaxxers’ binne ek aktyf op Facebook en de skea is grut.

It soe my net fernuverje. De haadofficier fan justysje yn Grins hat ek al in officier fan justysje út súdlik Nederlân helle. Sa ferwurdt it O.M. hieltyd mear ta in politieke oanklager en soks post net binnen ús demokrasy. Ik meitsje my hjir in bulte soargen oer. As men hjir it O.M. net mear as ûnparteidich fertrouwe kin, dan is it net bêst. En hja dogge ek gjin inkele mouoite om dat fertrouwen te sykjen.Wiebren Hoekstra, reply op Kerst Huisman, ‘Wer in nije ôflevering fan Dokkumgate’, Facebook, (Public group) Wysels Frysk Selsbestjoer, 10 maart 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/2069661326482495/> [krigen 16 maart 2019].

Willem Riemersma rint ûnnoazelwei fierder yn dy sabeare-werklikens. Op 12 maart beskuldiget er de direksje—dy’t ferplichte is om de anonimiteit fan syn taakstraffers te garandearjen en dat wierskynlik goed dien hat—fan machtsmisbrûk, om’t dy de fans (Riemersma) net tastiet Slijver dêr Fryske koekjes te bringen.

DÚMKES FOAR IN BLOKKEARFRIES BLOKKEARRE!

Troch de direksje fan it wurkplak dêr ’t in Blokkearfries syn taakstraf fan oer de 100 oeren folbringt.

En doch myn tomme omheech, foar X. Dy ’t bern op harren feest frijwarje woe fan skellen oer heit en mem, as wienen dy ferdigeners fan rasisme en faksisme.Willem Riemersma, ‘Dúmkes foar in…’, Facebook, (Public group) Fryslân en de Fryske taal, 12 maart 2019 <https://www.facebook.com/groups/152985924776502> [krigen 16 maart 2019].

Krekt, seit sosjolooch Herman Vuijsje: “Plak niet op alles het etiket ‘racisme’”; twa (swarte) sjoernalisten lieten it rassismedebat oer swarte pyt eskalearje. Vuijsje skreau it boek Zwartkijkers, over de mythe van racistisch Nederland. Betink, yn de hiele jierren tachtich is der yn Nederlân gjin kritysk ûndersyk dien nei ras & minderheden, om’t ynfloeden fan rassisme, koloniaal ferline en Nederlânske superioriteit stomp rûnen op politike korrektheid. Ek bûten de universiteiten diene wy o sa tolerant en korrekt, mar korrizjearren nea de ideologyen ûnder rassisme en antyrassisme.Marc de Leeuw en Sonja van Wichelen, ‘Institutionalizing the Muslim Other: Naar nederland and the violence of culturalism’, yn Philomena Essed en Isabel Hoving (red.), Dutch racism, Thamyris/Intersecting Place, sex and race, No. 27 (2014) (Amsterdam / New York: Rodopi, 2014) 337-354, 347. Hjoed tinkt Vuijsje dat Kick Out Zwarte Piet-baas Jerry Afriyie oerdriuwt as er seit dat iepenlik rassisme “voor veel zwarte mensen in Nederland de dagelijkse realiteit” is. Wis, want rassisme is de normale wize dêr’t de maatskippij yn hannelet: Sint Piter yn Grou, ferklearje de media om it lûdst, is gjin rassisme, it is ‘gewoan’ in bernefeestje en inkeld ienris it jier. Mar it giet net om hoefolle oanfallen en hoe bluodrich. Afriyie en Yancy hawwe it oer geweld as in opsetlik kwea dat wûnen feroarsaket—de wurdboekbetsjutting!—lykas haatpraat, en dan ha se it oer de skea fan mikro-agresje en wite privilezjearring noch net iens hân.

To read white racist vitriol can be traumatic. To hear white racist vitriol intensifies the impact. One listens to the inflection of the voice, its volume, its nervousness and hatred, its terror. I registered the wounds physiologically. Mood swings. Irritability. Trepidation. Disgust. Anger. Nausea. Words do things. They carry the vestiges of the bloody and brutal contexts which gave them birth. One might think that being called a nigger so many times might decrease its impact. It doesn’t.George Yancy, ‘The ugly truth of being a black professor in America’, The Chronicle of Higher Education, 29 april 2018 <https://www.chronicle.com/article/The-Ugly-Truth-of-Being-a/243234> [krigen 16 maart 2019].

Vuijsje lykwols leit de latte foar rassistysk geweld sa heech dat, pech foar Tarrant, de sjitterij yn Nij-Seelân it etiket rassisme net iens hellet.

Dat geweld is er zeker, en het treft inderdaad miljoenen. Yezidi’s in het Midden-Oosten, Rohingya in Myanmar en Aziatische slaven in de Golfstaten moeten het niet zelden met hun leven bekopen. Maar tegen dat racistisch geweld spreken antiracismepredikers zich zelden uit. Zij reserveren hun verontwaardiging voor een stel ‘witte’ hooligans wier geweldpleging bestaat uit het gooien van blikjes en bananen.

Racistisch geweld komt in Nederland nauwelijks voor.

Het gevaar van racisme wordt onderschat, is hun boodschap.
Maar ook het tegendeel brengt risico’s met zich mee: het overschatten van de racismefactor.

Nederland is niet in twee kampen verdeeld. Het laat zich gijzelen door een beperkt aantal extremistische opiniemakers.Herman Vuijsje, ‘Plak niet op alles het etiket ‘racisme’ ’, NRC, 4 desimber 2018 <https://www.nrc.nl/nieuws/2018/12/04/plak-niet-op-alles-het-etiket-racisme-a3051945> [krigen 16 maart 2019]

De ‘net sa slim’-flater, a.k.a. de redenearflater fan relatyf brekme, seit dat: B barde, en is slimmer as A → dêrom mei A wol. Rassistysk geweld komt yn NL amper foar om’t ‘Urk’ gjin rassisme is mar in Urker bananefariant. Dan is der de striepopredenear­flater, want dat it oerskatten fan in beskaat ferskynsel riskant wêze kin is hielendal net it punt: dat is dat it rassisme better oanpakt wurde moat troch de oerheid. En op ’t lêst is wierheid mar in opiny by Vuijsje. Op Facebook, no ja, mar it is skokkend dat op NRC-nivo de kognitive dissonânsje op sa’n lytsbernige manier weimuozze wurdt. Ibram Kendi tinkt dat it ûntkennen fan it klimaat en it rassisme it selde tinkpaad folget: “These defensive voices engage in the same oratorical process, attack the credibility of scientists, disregarding their consensus and reducing their findings to personal beliefs.”Ibram X. Kendi [Director of the Antiracist Research and Policy Center at American University], ‘What the believers are denying’, The Atlantic, 1 jannewaris 2019 <https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/01/what-deniers-climate-change-and-racism-share/579190/> [krigen 16 maart 2019]. Mar lês Peter Breedveld op syn weblog Frontaal Naakt, want dy bringt it nuansearder as alle oaren:

Maar van alle stukken, die ik over de zaak heb gelezen, is dat van socioloog Herman Vuijsje in NRC Handelsblad de smerigste, meest achterbakse, naargeestigste drek. NRC had onlangs al een artikel waarin een aantal deskundigen betoogde dat we vooral geen racisme moeten zoeken achter de Hitlergroetende, “hoer van de zwarten” schreeuwende pro-zwartepietfreaks die dit jaar de intocht van Sinterklaas in diverse steden opluisterden.
Vuijsje doet daar nog een schepje bovenop. Die bagger die [sjoernalisten] Gargard en Nourhussen over zich heen krijgen, beweert hij, is net als het gooien van bananen naar zwarte voetballers geen racisme.
Wat de godverdommese neuk, man.Peter Breedveld, ‘Ho! Ho! Ho! met Herman Vuijsje’, op syn weblog Frontaal Naakt, 8 desimber 2018 <http://www.frontaalnaakt.nl/archives/ho-ho-ho-met-herman-vuijsje.html> [krigen 16 maart 2019].

Ek it spammen fan ûnferdraachsume kommentaren yn Fryske Facebookskiften giet mar troch en kin blykber gjin kwea om’t der gjin duvelsk systeem yn sit—wylst it kwea fan Oaren altyd ynherint yn har swarte/moslimfolk leit. Ekstremisme giet oan by it ferlizzen fan definysjes fan geweld, dat wol sizze normalisearring, mei ynstapmooglikheid foar lilke lju yn de comment sections op Youtube. Mar it begjint by de gewoane media. Dy neame de wite Tarrant inkeld in ‘lone wolf’. Dat ferhoalet de Australyske fiedings­boaiem foar ekstreemrjochtse terreur. Dêrnei krijt de mainstreaming fan ekstreemrjochts syn beslach yn ’e nijs-kommentaarseksjes en social media. De mobilisearring giet dêrnei op Youtube, 8chan en Reddit. Dan bart de radikalisearring op de net-iepenbiere media lykas Whatsapp. Op dy encrypted apps garret ekstreemrjochts syn materiaal yn de lokale taal en set kampanjes op, lykas Urk; mar lansearret dy op de mainstream social media-platfoarmen lykas Facebook. Dêrtroch is it rassistysk petear, ek al is dat folslein sichtber en op in medium dêr’t beppe smout mei muoike rattelet, fier fan ûnskuldich: it doel fan ekstreemrjochts is om dêr op Facebook it online petear te stjoeren en de aginda fan politisy te bepalen en de trochsneedboarger derta oan te setten om de flink rjochtse partijen te stypjen.Julia Ebner, ‘Counter-creativity: Innovative ways to counter Far-Right communication tactics’, yn Maik Fielitz, Nick Thurston (red.), Post-digital cultures of the Far Right: Online actions and offline consequences in Europe and the US, Political Science, dl. 71 (Bielefeld: transcript Verlag, 2019) 169-182, 172.

Huisman hat him wilens, op 13 maart, tsjinskoarre yn de slachtofferkultuer. De mentaliteit dy’t dêrby heart is typearjend foar plakken dêr’t de doarpsyntimiteit en de kulturele homogeniteit ferlern gien binne, alteast dat is persepsje fan de situaasje, en dêr’t it morele gesach en de communis opinio noch wol straffende ynstânsjes binne. Op sa’n plak hat it doel om tredden yn it konflikt te beheljen, dat wol sizze om de saak iepenbier te meitsjen, sûnder dat tolerânsje of ûnderhanneling, dus in konstruktyf paad nei harmony, noch it doel binne. Krekt oarsom. Tarrant omskriuwt himsels ek as in “regular white man from a regular family”: yndividuen en groepen adfertearje har ûnderstelde ûnderdrukking as bewiis dat se rjocht hawwe op ‘rjochtsetten’ en erkenning.Sjoch bygelyks Conor Friedersdorf, ‘The rise of victimhood culture’, The Altantic, 11 septimber 2015 <https://www.theatlantic.com/politics/archive/2015/09/the-rise-of-victimhood-culture/404794/> [krigen 16 maart 2019].

omdat ik hieltiten mear lytse dinkjes ûntdek, yn it mei-inoar opspyljen fan wat de autoriteiten (net) dogge en wat media skriuwe, dy’t my ta de opfetting brocht hawwe, dat hjir wat hiel gemiens oan de gong is. … It giet om hiele gewoane hurd wurkjende mânlju en froulju …: de machteleaze klasse fan wurkers. … Dat hie neat mei de kleur fan de feint fan de Sint te krijen, mar mei it basisgefoel fan in frou en mem, dy’t har yn har weardichheid oantaast fielde. … Friezen dy’t goed thús binne yn de skiednis fan har folk, witte wat striid foar rjocht is. Yn de midsiuwen, yn de tiid fan de ketterferfolgingen … en ek no, op dy bjusterbaarlike novimberdei op de A7Kerst Huisman, ‘Hoe mear’t ik’, shared link, Facebook, (Public group) Wysels Frysk Selsbestjoer, 13 maart 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/2069661326482495/> [krigen 16 maart 2019].

Mar likefolle oft Huisman syn minderheids-entitlement falsk of fundearre is, rassisme dat net komt troch de kleur fan it fel mar troch machtleazens en ûnweardich fielen, bliuwt rassisme. Dauwe Fon Der Meulen set de Fryske oersetting fan it konseptferkiezings­programma 2017-2021 fan de PVV derûnder, de bekende “Mil­joenen Nederlânners havve skjin har nocht fon ’e islamiseärring fon uus lawn”-tekst dy’t krekt te lang is foar Twitter, Wilders syn wichtichste kommunikaasjemiddel, mar maklik te fersprieden op Facebook.Dauwe Fon Der Meulen, ‘Ferkiezingsprogram PVV 2017’, Facebook, (Public group) Wysels Frysk Selsbestjoer, 13 maart 2019 <https://www.facebook.com/groups/633722426743066/permalink/2069661326482495/> [krigen 16 maart 2019]. Twa dagen foar de ferkiezingen giet in junky mei in Turkske foarnamme troch it lint yn Utert. Gjin wurd oer de Nij-Seelânske sjitterij yn de Fryske Facebookskiften, mar nei de Utertse sjitterij, op 20 maart ferkiezingsdei, set Arjan van der Werff in post fan sneldykblokkearder Slijver op Fryslân en de Fryske taal, foarsjoen fan it motto “Geen gekke dingen gaan doen, wel orde op zaken stellen.”

Je kan het niet allemaal 1 op 1 met elkaar in verband brengen, echter, dit is wel duidelijk: ook al word veel ellende door het bestuur voorkomen, als idioten vrij op straat rondlopen, dan…Hoe te zeggen.Arjan van der Werff, ‘Geen gekke dingen doen’, Facebook, (Public group) Fryslân en de Fryske taal, 20 maart 2019 <https://www.facebook.com/groups/152985924776502> [krigen 20 maart 2019].

Sjenswizen. Opinys, frije ekspresje. Hmm. Op dit stuit rûgelje út alle hoeken fan it hielal warskôgingen op ús del: dat de sjitterij net allinne Tarrant syn skuld is mar ek uzes, mines, om’t ik te min oan it rassisme doch, om’t ik net faak genôch sis fan hee ik, sa kinne wy net, stom slachtofferke boartsje en myn fyts foar de moskee delsmite sadat sy gjin plak mear ha.

 

 

 

Fers2 nû. 5.5, 10 maart 2019

Tel jo seiningen, Tjeerd

 

image Fers2

Jordan Belfort, Tjeerd van Bekkum (foto Niels Westra), Billy Graham E.A.

 

 

No, menear Van Bekkum, of mei ik Tjeerd sizze, gjin noed oer de kulturele haadstêd-legacy hear: ús kultuer is de legacy fan desennia lange neoliberale polityk.

Ik wit bêst wat der op it spul stiet, Tjeerd. Us jonge hat de krante foar my meinommen út Ljouwert. Want ik kom dêr selden. Ik ken Ljouwert oant yn al syn legacies. As ik út de trein stap kinne myn astmamedisinen net opbokse tsjin Ljouwert syn stege ferskears­kongestje- en fynstoflegacy. Op ’e Eastergowei by it metadonútdielen, of metadonbehanneling sa’t se it no neame om’t útdiele te paljatyf heart, slagget it Ljouwert net om beskutting te bouwen en de ûnfersetlike legacy fan syn neoliberale polityk net langer yn rein, snie en stoarm op syn bekerke metadon wachtsje te litten. Fierderop by de Ee hat myn omke jier nei jier minder kofje-ynrin en leechdrompelige aktiviteiten om’t it potsje foar de stânfêste ekspsychiatryske legacy leech is, en Ljouwert kin mar net begripe hoe’t dat potsje ea sa lyts wêze koe en de pot foar in steamplom­ûndersyk foar in toeristelokkerke sa grut—steamplom! Op it Aldehouplein hat Ljouwert nea it griene keatsfjild foar de bern, de net te vermurvjen net-besteegjende legacy fan minderjierrigen sûnder creditcard yn ’e bûse, op prime place middenyn ’e stêd krije kinnen.

Dy útkomsten wiene bekend. De Good practices Leeuwarden—ja sa hjit it—sei yn 2017 al:

[T]he city is high on economic disadvantage and social exclusion. With six disadvantaged urban areas, the city is in the top of the ‘children in poverty top-100’ of Dutch cities.Gemeente Ljouwert, ‘Leeuwarden-Fryslân European Capital of Culture 2018: Culture as a driver’, Agenda 21 for Culture, febrewaris 2017, 1 <http://www.agenda21culture.net/sites/default/files/files/good_practices/leeuwarden-def-eng.pdf> [4 maart 2019].

Efterútgong fan it foarsjenningennivo yn stêden is ien fan de erfskippen fan it globalisearre neoliberale kapitalisme. Dat wit elkenien. Jo hoege wier net yn ien fraachpetear mei de krante trije kear te sizzen “te laat begonnen aan legacy 2018”, “Je ziet, en dat heb ik ook egen de Europese Commissie gezegd, dat culturele hoofdsteden te laat beginnen met de legacy, met de organisatie van de legacy” en “Je ziet dat het hardnekkig te doorbreken is dat culturele hoofdsteden te laat beginnen met de legacy”: it is ien en al legacy!

De neoliberale útwaaks fan it kapitalisme leit de klam op finansjalisearring fan ’e ekonomy, ynstee fan op produktyf fabrisearjen. It neoliberaal kapitalisme set oan ta privatisearjen, ta skea fan iepenbiere ynvestearring en ynfrastruktuer. Jild beskaat de relaasjes tusken stêden en steaten. Grutte kearnstêden binne it ideaal fan de globalisearre ekonomy basearre op kapitaalstreamen. It ideale fêstigjen fan it folk waard urbanisaasje; mar der is net foar elkenien wurk.Theresa Almeida, ‘Neoliberal policy and the growth of slums’, Prospect, 21 maaie 2012 <https://prospectjournal.org/2012/05/21/neoliberal-policy-and-the-growth-of-slums/> [4 maart 2019]. Gentrification makket fierder dat de lege ynkommens­groepen huzen en hieren yn de rânestêd net betelje kinne, dus dy lûke nei suburbane regio’s.Cody Hochstenbach en Sako Musterd, ‘Gentrification and the suburbanization of poverty: changing urban geographies through boom and bust periods’, Urban Geography 39:1 (2018) 26-53, online 17 jannewaris 2017 <https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02723638.2016.1276718> [4 maart 2019]. Oerheidsinisjativen om sosjale, ekonomyske en politike ferskillen tusken boargers lytser te meitsjen en om foar elkenien de wolfeart te garandearjen binne tebekdraaid.Gary Spolander, Lambert Engelbrecht, Linda Martin, Marianne Strydom, Irina Pervova, Päivi Marjanen, Petri Tani, Alessandro Sicora, Francis Adaikalam, ‘The implications of neoliberalism for social work: Reflections from a six-country international research collaboration’, International Social Work 57:4 (2014) 301–312 <https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0020872814524964> [4 maart 2019].

Dat is legacy dy’t nimmen jo wer ôfpakke kin. Boppedat betocht Ljouwert in pear jier lyn yn alderleafst stienkoalingelsk om it neoliberale effekt te parearjen mei mear neoliberalistysk kultuer­belied.

The city considers that change through culture is the future and a powerful instrument for socioeconomic development.

The city use cultural participation and capacity-building as an integral part of a long-term policy aiming to offer a stronger economic and social structure to all inhabitants.

[T]he City and the Province have formulated an explicit joint policy for the long term. For its coordination and implementation, the alliance partners have set up an integrated programme group.Gemeente Ljouwert, ‘Leeuwarden-Fryslân European Capital of Culture 2018: Culture as a driver’, Agenda 21 for Culture, febrewaris 2017, 2, 3, 4 <http://www.agenda21culture.net/sites/default/files/files/good_practices/leeuwarden-def-eng.pdf> [4 maart 2019].

Sosjoekonomysk giet oer it ferskil tusken minsken har finansjele situaasje: neigeraden de legere sosjoekonomyske status is it berop op publike middelen grutter, lykas medyske soarch; dat wolle jo net. Kulturele partisipaasje is passyf meidwaan oftewol kaartsjekeapjen. Yntegrearre programma’s binne net demokratysk, op ôfstân, privee en mei, kop op Tjeerd, ’t is swart-op-wyt legacy: mei direkteuren dy’t der knap oan fertsjinje sille.

Dus, doe’t ik it smelle trepke nei ús jonge syn appartemintsje opklommen wie en de foardoar iepen treau, lei dêr foar myn fuotten jo Wolf of Wall Street-neibearen. De krantefoto. It spyt my dat ik earst tocht dat it in godstsjinstdwylsinnige wie. ’t Wie de kleur fan it jaske, religieus blau—ik wist oan jo foto ta net iens dat dat in offisjele kleur wie, sjoch sa lear ik noch wat fan jo—mar fansels hiene jo derom tocht om gjin bibel mei te nimmen.

Hiene jo jo sifergûchelderij sa moai ensênearre as in ‘media event’ op de meast magyske dei fan it jier, “[d]ie datum hebben we zelfgekozen”,Patrick van ’t Haar, ‘Baas Cultuurjaar: te laat begonnen aan legacy 2018’, Leeuwarder Courant, 28 febrewaris 2019, 1. komt der dan krekt konkurrinsje fan mobster Michael Cohen syn blockbuster testimony op teefee + ynternet, mei leagens, misliedingen en suggestive foarstellingen fan saken, dêr’t elkenien dochs in knikje leaver fan sit te smûzen as fan jowes, Tjeerd. It himd is werris neier as de rok, is ’t net sa? It kin it publyk net in soad skele wat jo bodde ha. Iepenbier jild, de sinten fan de minsken, har belestingjild, bringe jo sûnder dat de boarger der fierder wat oer te sizzen hat nei de private bûsen fan festivalbazen, neat nijs ûnder de sinne, fia djoere tagongskaarstjes, subsydzje op de tagongskaartsjes, garânsjes foar de tagongskaartsjes, ferplichte kultuerbesite fan al Fryslâns skoalbern, miljoenen stipe fan de oerheden mei syn beiden los fan de (stipe) tagongskaartsjes, it ôfrjemjen fan merchandising fan de performers en mear as al it oare fia de festivals har bierferkeapers.

Like ticketing, beer & wine is a fairly obvious festival revenue source, since most events do take in a high percentage of the profits generated by selling liquor at their events. The more booze you sell, the more money your festival can make. This is sometimes how festivals offering highly discounted tickets or free admission can break even, or even generate a profit.Natasha Hillier, ‘Festival revenue sources: How do festivals make money? How do they keep it?’, Marcato, 12 jannewaris 2017 <https://marcatofestival.com/festival-organizers-blog/festival-revenue-sources-how-do-festivals-make-money-how-do-they-keep-it/> [4 maart 2019].

Dêrneist, hotelfernachtingen fan bûtenlanners bejubelje, prima. Mar jo rapport seit dat “blijkt uit cijfers over het aantal vestigingen van bedrijven, dat er in de jaren 2017 en 2018 duidelijk meer horecavestigingen zijn in Fryslân dan in de jaren daarvoor”BBO, ‘Economische impact 2018 - CONCEPT – 27 februari’, Scribd, 1 maart 2019, 6 <https://www.lc.nl/friesland/Lees-hier-mee-met-de-uitkomsten-van-het-LF2018-onderzoek.-Wat-valt-jou-op-Laat-van-je-horen-24218379.html> [krigen 1 maart 2019]. Ernst & Young, in maat grutter as jo beliedsûndersyksburooke BBO—wacht giet it oer belied? oer jo organisaasje dochs? Tjeerd?—sizze fan yn Nederlân giet it jild fan fernachters mar foar in fierde part nei it sliepen. De rest is foar iten en drinken en dat lang net altyd ‘on-trade’ yn ’e hotelbar, mar gewoan oeral.

Although the bars sub-sector has performed relatively well in recent years, with growing turnover between 2008 and 2010, there is a growing trend towards purchasing beer from off-trade establishments, which accounted for 74% of all beer sales in 2011, compared to 72% in 2008.Ernst & Young, ‘The hospitality sector in Europe: An assessment of the economic contribution of the hospitality sector across 31 countries. Netherlands’, EY, septimber 2013, 187 <https://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/The_Hospitality_Sector_in_Europe/$FILE/EY_The_Hospitality_Sector_in_Europe.pdf> [4 maart 2019].

2018 hie in tropyske simmer, de ierde waarmet op, hoe dreech kin it wêze. Dochs like jo optreden in miste kâns foar skerpe business promotion, mei dat ferkearde jaske, dy ‘te laat begonnen’-mantra yn it krantestik en wat der middeis noch kaam oan neoliberalistyske erfskipkultuer: it promoatsjen fan kultuer as in rike boarne, kultuer foar winst en kultuer te keap, de keunstner as rolmodel yn de neoliberale ekonomy en de lêste flarden fersnipelje fan de buorgeois demokrasy yn de bedriuwsbestjoerde omkeard-totalitêre kultuersfearen. It wie as mankearre der eat oan de propaganda fan de moneymaking.

Mar nimmen hat it dochs yn ’e holle helle om te freegjen fan hoefolle pompe se no werom yn de lokale ekonomy? Gjinien hat dochs sein dat inkeld en allinne út de neoliberale optyk wei de kulturele haadstêd in súkses is, mar stekke jo in lytse tean bûten de neoliberalistyske mindset, dat dan de fûneminten ûnder jo optimisme, Tjeerd, weisakje as Grinslân ûnder de Nederlandse Aardolie Maatschappij? Net ien hat it dochs hân oer maatskiplik ferantwurde ûndernimmen en flauwe grappen makke oer Sense of Place, of in opmerking makke oer maatskiplike relevânsje; trouwens in hege bankfunksjonaris sei ferline wike tsjin in kammeraatske fan my dat de helte oan it bankpersoniel fuort en jo soene it ferskil net fernimme, echt wier. It hinget oaninoar fan harsels yn stân hâldende funksjes dêre, lykas by jo yn Ljouwert, Tjeerd, dat hâldt op te ja-neeën. Legacy is legacy.

O, de Fries Museumdirekteur. Mei syn tweet: “Zoals verwacht gaat het bij de stichting @lf2018 eerst over de organisatie (zichzelf), dan pas over programma, dan pas over doelstellingen. #navelstaren”Kris Callens, op Twitter, 28 febrewaris 2019 <https://twitter.com/kriscallens?lang=en> [4 maart 2019]. No ja, de direkteur fûn út dat as immen syn eigen hanneljen hifket, dat it dan oer himsels giet, eureka! en dat woe er witte litte oan de wrâld Tjeerd, hat neat om ’e hakken. Ja, hy sei in pear dagen letter yn de krante fan “Je moet ook met artistieke kwaliteit komen.”Kirsten van Santen, Asing Walthaus, ‘Opinie: Kunst! Mag het nog wel iets kosten?’, Leeuwarder Courant, 2 maart 2019 <https://www.lc.nl/opinie/Opinie-Kunst-Mag-het-nog-wel-iets-kosten-24223679.html> [krigen 2 maart 2019]. Mar is dat earst ûnsin, want yn de gearfetting fan it kulturele haadstêd-bid book—de folsleine ferzje hat gjin hûn lêzen—komt it wurd ‘keunst’ los fan de ridel keunst-en-kultuer mar fiif kear foar en op in bygeande foto leit it blikje Heineken, dat jo organisaasje, Tjeerd, hat nea wêzentlik keunst tasein, ik bedoel, wêrom soene jo ek keunst tasizze as festivals it wurk wol dogge.Stichting Kulturele Haadstêd 2018, Samenvatting Bidbook Lwd2018, Nederlands/Frysk, útj. 1-2 e print, 31 oktober 2012. Twad frege de museumdirekteur fiif moanne lyn om fjouwer miljoen provinsjestipe foar de kultuer foar de oankommende jierren, mar de deputearre woe mar twa jaan, allinne foar dit jier: “Oar jier binne der Steateferkiezings en dit kolleezje wol net oer syn grêf hinne regearje.”Jan Ybema, ‘Cultuursector wil meer geld voor erfenis LF2018’, Friesch Dagblad, 4 oktober 2018 <https://frieschdagblad.nl/2018/10/4/cultuursector-wil-meer-geld-voor-erfenis-lf2018?harvest_referrer=https:%2F%2Fwww.google.com%2F> [krigen 4 maart 2019]. Dêr grynt er no noch oer: as hy syn jild net krijt, hoe kin it dan artistyk wêze.

No dan it kulturele haadstêdhifkjen, de presintaasje fan ’e omsetsifers. In sterk punt is dat keazen is tsjin it iepenbierjen fan in foltôge, kompleet en staveringshifke ferslach, yn it foardiel fan in koarte publyksferzje fan it ûndersyksrapport, dat op it lêste stuit troch de stazjêr yninoar fröbele is en net neisjoen lit stean goedkard troch de organisaasje: ‘Economische impact 2018 – Concept – 27 februari’. Sa. Sels gjin jiertal. Dêr kinne jo alle kanten mei op. De fleurige noaten yn it konsept hawwe krante flot oerhelle om it op syn side stean te litten—hoewol’t se it fan Scribd ôfhellen—want wa lêst no ea gnizend de jierrekken fan in bedriuw? “Uitgelokte investeringen 20-20 miljoen”, “* De CBS-statistieken geven ook binnenlandse overnachtingen; die komen lager uit. Oorzaak: PM (navragen provincie) Bron: Provincie Fryslân” en “Er zijn van de 12 grote events in aantallen bezoeken geregistreerd en op basis van onder meer enquêtes is van die bezoeken ook de herkomst bekend. Het gaat in totaal om ruim 1,6 miljoen bezoeken, grotendeels in 2018.”BBO, ‘Economische impact 2018 - CONCEPT – 27 februari’, Scribd, 1 maart 2019, 7, 9, 10 <https://www.lc.nl/friesland/Lees-hier-mee-met-de-uitkomsten-van-het-LF2018-onderzoek.-Wat-valt-jou-op-Laat-van-je-horen-24218379.html> [krigen 1 maart 2019].

De yntroduksje, sa kryptysk en it paad bjuster, is hielendal Cantatrice chauve moetet consultancy lingo.

[E]conomische impact … welvaartseconomische benadering … kengetal … concrete schattingen … indicatieve schattingen … assessment … de resultaten van de KPI meting … economische effecten.BBO, ‘Economische impact 2018 - CONCEPT – 27 februari’, Scribd, 1 maart 2019, 1 <https://www.lc.nl/friesland/Lees-hier-mee-met-de-uitkomsten-van-het-LF2018-onderzoek.-Wat-valt-jou-op-Laat-van-je-horen-24218379.html> [krigen 1 maart 2019].

De trochsneedlêzer wit dochs net better as it kengetal is dêr’t it tillefoannûmer nei in oar plak mei begjint. It ymponearret har hânsum oer “de schattingen zijn niet gebaseerd op gedetailleerd onderzoek en/of uitgebreide metingen” hinne,BBO, ‘Economische impact 2018 - CONCEPT – 27 februari’, Scribd, 1 maart 2019, 1 <https://www.lc.nl/friesland/Lees-hier-mee-met-de-uitkomsten-van-het-LF2018-onderzoek.-Wat-valt-jou-op-Laat-van-je-horen-24218379.html> [krigen 1 maart 2019]. Myn kursyf. se freegje hielendal net: wêr dan wol op? Se stroffelje net oer de ‘kritike prestaasje-yndikators’, kpi’s, dy’t nuttige parameters binne as jo witte wolle oft in ûndernimming syn doelstellingen goed neieret, mar hallo! doel helle of net: 2018 is om. De kpi is inkeld mar brûkt om syn ekstrapolearberens = 100 toeristen enkêtearje en dan sizze dat it foar alle toeristen jildt. De trochsneedlêzer wifket at maatskiplik rendemint net wat oars is, nammentlik folle breder is as finansjeel rendemint oftewol winst oftewol “economische impact gegenereerd van 230 tot 330 miljoen euro.”Irene Overduin, ‘LF2018 maakte van 1 euro 2,20 euro of meer’, Leeuwarder Courant, 28 febrewaris 2019 <https://www.lc.nl/friesland/LF2018-maakte-van-1-euro-220-euro-of-meer-24218512.html> [krigen 1 maart 2019]. Ekonomysk effekt omfettet gjin promosjonele effekten, mediawearde, kultureel kapitaal oare net-finansjele maatskiplike kosten en opbringsten en lange termyn­effekten. Ekonomysk effekt giet inkeld en allinne oer de bestegingseffekten fan in evenemint foar in spesifike regio op koarte termyn—it BBO-ûndersyk gie dus nea oer legacy want dat is lange termyn.

Er past wel een ‘maar’ bij de feestvreugde, tekent BBO aan. De uitkomsten betreffen kortetermijn-effecten, “die na het jaar 2018 in principe zijn uitgewerkt”.Irene Overduin, ‘LF2018 maakte van 1 euro 2,20 euro of meer’, Leeuwarder Courant, 28 febrewaris 2019 <https://www.lc.nl/friesland/LF2018-maakte-van-1-euro-220-euro-of-meer-24218512.html> [krigen 1 maart 2019].

Neffens de krante neamt BBO “LF2018 op basis van dit resul­taat (een multiplier van 2,2 tot 3,1) een maatschappelijk rendabel project”,Irene Overduin, ‘LF2018 maakte van 1 euro 2,20 euro of meer’, Leeuwarder Courant, 28 febrewaris 2019 <https://www.lc.nl/friesland/LF2018-maakte-van-1-euro-220-euro-of-meer-24218512.html> [krigen 1 maart 2019]. wylst BBO, ek al soe soks wol legacy sjen litte kinne, nea in maatskiplike kosten-batenanalyse dien hat. Maatskiplik rendemint is de winst of taheakke wearde fan in projekt foar de hiele maatskippij. Dêrfoar moet, nei de kosten en konkrete opbringsten dy’t wol yn kaart te bringen binne, dus de grutte fan it resultaat, ek de relaasje tusken de opbringst en de bedoelde effekten op tafel. Dat is dreech en djoer: foar hoefier liedt in kamera ta mear feiligens; foar hoefier liedt in kulturele haadstêd ta bliuwend mear kultuergeniet yn Fryslân? Dêr moat in feroarings­teory tusken,LPBL, ‘Maatschappelijk rendement in het sociale domein: Een handreiking voor opdrachtgeversvan MKBA’s’ (Concept), opdracht BZK, Bouwstenen voor Sociaal, desimber 2010, 5 <https://bouwstenenvoorsociaal.nl/fileswijkplaats/Conceptrapport%20Maatschappelijk%20Renbdement%20dec%202010.pdf> [4 maart 2019]. Tjeerd. Mar it slimste komt noch. BBO sjocht inkeld besikers, út de regio sels, út de rest fan Nederlân en út it útlân, mar maatskiplik rendemint sjocht nei alle leden fan de maatskippij, net-besikers en kwetsbere groepen likefolle. Guon leden ûndergean ek negative wearde, lykas dat toeristewurk altyd leech-oplaat seizoenswurk is dat net ta in sûne arbeidsmerk liedt of dat—tabee sustainable tourism—horekakeatlingen de losse organyske bedriuwkes lykas kafee Wouters ferkringe, en it rekkenet alle effekten mei, ek net-finansjele,LPBL, ‘Maatschappelijk rendement in het sociale domein: Een handreiking voor opdrachtgeversvan MKBA’s’ (Concept), opdracht BZK, Bouwstenen voor Sociaal, desimber 2010, 6 <https://bouwstenenvoorsociaal.nl/fileswijkplaats/Conceptrapport%20Maatschappelijk%20Renbdement%20dec%202010.pdf> [4 maart 2019]. lykas dat toeristyske kriten minder feilich op ’e dyk binne en de libbenskwaliteit by festivalparken net omheech giet.

Dêrom wolle jo in fluch finansjeel rendemint of in businesscase—“en daarmee zijn we heel vroeg, in vergelijking met andere culturele hoofdsteden die daar normaal pas in de zomer mee komen”Patrick van ’t Haar, ‘Baas Cultuurjaar: te laat begonnen aan legacy 2018’, Leeuwarder Courant, 28 febrewaris 2019, 1.—en ferbliidzje de belutsen ynvestearders gau mei in finansjele ûnderbouwing fan har hanneljen en lit dy legacy mar sitte. Yn it BBO-ferslach komt it wurd legacy net foar en op de 44 siden ‘Slotmeting’ fan de gemeente Ljouwert en de provinsje Fryslân ek net ien kear.Gemeente Ljouwert, Provinsje Fryslân, ‘Slotmeting LF2018’ (onderzoeksresultaten), febrwaris 2019, Scribd, g.d. <https://www.scribd.com/document/400734674/Bijlage-Slotmeting-LF2018#from_embed> [4 maart 2019]. ‘Kunst’ stiet ienris yn de ‘Slotmeting’, as se it ha oer de Atlas voor Gemeenten, en net yn it ferslachje, wat foar de hân leit want Ljouwert en Fryslân achtsje keunst iepenlik elitêr en jildfergriemerij. Mar sels ‘cultuur’ stiet der net yn. Tel jo seiningen Tjeerd!: it hifkjen fan de kulturele haadstêd dêr’t it hiele wurd ‘kultuer’ út mist.

 

 

 

Fers2 nû. 5.4, 24 febrewaris 2019

Jild, of

Wat fan keunst kostet no feitlik safolle jild?

 

image Fers2

 

 

Keunst kostet jild oars kin it gjin keunst wêze. Sljocht as in teenager op in designer label, want djoer is goed, hastiget de provinsje Fryslân him om jild út te jaan oan it pimpen fan syn provinsjale status: troch ‘keunst’. Op ien en de deselde dei waard bekend dat de kulturele haadstêdfonteinen 1,2 kear sa djoer binne as begrutte—troch wa ek al wer, de provinsje dochs? doe’t dy de fonteinen oernaam fan de kulturele haadstêdorganisaasje “omdat ze beter in staat zou zijn de uitvoering te regelen”—dat de “provincie lapt bij”, en dat se it kulturele haadstêdprojekt Sense of Place fjouwer ton ekstra jouwe foar net-realisearre keunstwurken.‘Fonteinen 1,2 miljoen duurder dan begroot’, Friesch Dagblad, 13 febrewaris 2019, 3.

Sense of Place kreeg 1,4 miljoen euro van LF2018. Dat geld is inmiddels volledig verbruikt. Enkele projecten zijn ermee gerealiseerd, zoals de dobbepaarden-wandelroute bij Marrum. Verder is veel geld gegaan naar voorbereidingskosten van de grote kunstwerken.Pieter Atsma, ‘Provincie steekt vier ton in Sense of Place’, Friesch Dagblad, 13 febrewaris 2019, 3.

Wat tariedingskosten fan in ‘grut’ keunstwurk binne ha wy om googleje moatten. Nul hits. Inkeld oanwizingen dat it giet om lobbykosten by de mesenassen, ynbegrepen gearstallen fan sjike portfolio’s. Mar Rembrandt van Rijn krige sa’n 3500 gûne foar syn De compagnie van kapitein Frans Banning Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren, a.k.a. Nachtwacht, wat in flink bedrach is. Hy kocht der dalik in kapitaal pân fan, dêr’t de showy 4-wheel drive fan de Sense of Place-direkteur by yn it neat falt. Mar dêr ha jo dan ek wat foar, want de Nachtwacht kostet no 4049 euro de kante sintimeter en oars as by ûntwerpersklean is oerflakpriis in ridlik objektyf ferlikingsmiddel foar de priis fan keunst.Kasper Jansen en Maarten Schinkel, ‘Wat kost Rembrandt per cm²?’, NRC, 9 maart 2007 <https://www.nrc.nl/nieuws/2007/03/09/wat-kost-rembrandt-per-cm2-11288378-a1114854> [krigen 21 febrewaris 2019]. It is dus gjin wûnder dat ús deputearre fan Kultuer Sietske Poepjes sa’n ynvestearring jippyjajee dwaan wol! Hja wol as de Fryske Banninck Cocq & Van Ruytenburch de wrâldhistoarje yngean.

Lykwols, de opdrachtjouwers/ynvestearders fan de Nachtwacht wisten wat keunst wie. Op de fine art market is de priis fan de Sense of Place-objekten nihil. En net allinne de renommearre hyperkeunstskiednisspesjalisten dy’t keunstprizen ite en drinke en sykhelje, lûke der har skouders foar op, allyksa dogge de pionierjende nije-styl art curators mei ferstân fan it lokale sirkwy. Want Sense of Place is gjin keunst. Benammen de autentisiteit, tsjintwurdich in sine qua non foar wiere keunst, mist. In ferfalske Van Gogh is sadwaande in pear euro wurdich en in net fan de ferfalsking te ûnderskieden echtenien tsientallen miljoenen. In kuierpaad is likefolle wurdich as watfoar kuierpaad ek, want ek it aura fan orizjinaliteit mist—aansen mear oer dy ûnmisbere artistike halo.

As jo it hawwe oer jild foar keunst hawwe jo it oer hannel yn keunst, dus oer ruilwearde en net oer betsjuttingswearde. De betsjuttingswearde fan keunst wurdt fan sein yntrinsyk te wêzen, sadat jo drege diskusjes út de wei geane en gjin ferdigeningen op tafel hoege te lizzen, of ynstruminteel, dus goed foar de yndividu of de mienskip. Dêr is hielendal gjin inkeld bewiis foar, en/want as keunst sa’n beskavende wurking hawwe soe, hoe is dan de ymmoraliteit te ferklearjen fan lju dy’t dei en nacht keunst dogge? Stalin wie dichter foar’t er diktator waard en net iens in minnenien (dichter). Dus keunst syn wearde is ferkeapwearde is jild.

Yn de antike tiden, midsieuwen en renêssânse gie it ferkeap­proses net fia galleryen en keunsthannelers, mar troch bestellen fan en leverjen oan in mesenas, bygelyks in kening of in tsjerkelieder, dy’t yndruk meitsje woe op it hear en syn kollega’s, mei moaie dingen. Dy machthawwer makke mei de keunstner in kontrakt op. Dêr stie it honorarium yn en ek hoe grut oft it keunstwurk wurde soe, fan hokker materiaal, wêr’t it oer gean moast en wannear’t it klear wie. Au fond gie it lykas it bestellen fan in oranjekoeke dêr’t gjin slachrjemme op moat mar wol krêm en allinne gersgriene konfijte fruchtsjes en dan yn skreefleaze kursive haadletters ‘CDA’ dwers oer alles hinne, en it moat om tsien oere klear wêze, mar as der wat mis giet lizze wy fjouwer ton ekstra by en dan docht it der net ta wannear’t it einlings ôf komt.

Merk op dat artistike frijheid net bestie. Mar it wie wol handich om’t jo net earst wat hoegden te meitsjen en dan mar ôfwachtsje oft immen it wol keapje wol, sa’t no it gefal is yn ’e keunst. Want de renêssânse hakketakke o sa tsjin de ambachts- c.q. amtneropfetting fan keunst oan. Men woe dat de keunstner sjoen waard as in ûnôfhinklike tinker-skepper-fernijer en krige ek dêr’t men foar focht. Mar de keunstners fan no wolle feitlik allegearre in mesenas en alle dagen ûnbesoarge yn it atelier, ynstee fan taktysk netwurkje en puzzelje op de marketing, om dan in stjerkeunstner te wurden lykas Andy Warhol en likegoed te kleien oer de op ’e kletter sleine keunstkommersje dy’t alle skjintme werombringt ta in keal bedrach en hieltyd mear tich miljoenen foar in Picassoke of Van Goghke. En dat krimmenearjen oer de keunstmerk-bubble helpt har echt neat. It fersnipeljen fan in piperdjoer skilderij yn it feilinghûs, dalik nei de oankeap, jaget de prizen allinne mar fierder op.

The stunning and widely viewed moment was seen as a pointed criticism of the lucrative art world from the daring artist. But art dealers and auction house directors think the unique stunt has only made the $1.4 million work—a price that set a record for a Banksy piece—more valuable.

“That’s the ironic part about it … It was meant to be a criticism of the art market, and I think it’s going to double the value of the work.”Jennifer Calfas, ‘Banksy shredded a piece of art that sold for $1.4 million. Now it’s worth double, according to an art expert’, Money, 8 oktober 2018 <http://money.com/money/5418695/banksy-girl-with-a-balloon-self-destruct-double/> [krigen 21 febrewaris 2019], sitaat Leon Benrimon, direkteur fan moderne en hjoeddeiske keunst by Heritage Auctions.

Sotheby’s wol de keaper—en ûnderbieder—net bekend meitsje, mar los fan de ferdûbele wearde is de eigner heechstwierskynlik wiis mei syn fersnipele keunstwurk. Oars as in pompte oranjekoeke is in keunstwurk dat stikken is net weardeleas rekke. De wearde fan keunst, as in yntrinsike en permaninte eigenskip fan in keunstwurk bestiet net: der is altyd in persoan—of in bist, lykas de kat Choupette fan Lagerfeld silger—dy’t it wurdearjen dwaan moat. Dat betsjut dat ‘de’ wearde fan keunst groulik subjektyf is. Wearde is überhaupt in subjektyf ding. De wetter-diamantparadoks—dat ien op in kuier tsjin in diamant oanrinne kin en ek al hat er dêr minder war foar dien as it djippen fan wetter, hy de diamant dochs heger wurdearje sil—lit sjen dat de wearde fan eat beskaat wurdt troch it waarnommen ferlet derfan; net troch de hoemannichte produksjetiid, noch de krapte of unisiteit fan it produkt.

Jawis lêzer: niis seine wy dat orizjinaliteit de wichtichste betingst foar keunst wie. Healweis de jierren tachtich, de personal computer teach op, it modernisme eksplodearre, poenden de globale ekonomy en it neoliberalisme de keunst oan. Alles koe no it belang fan winst tsjinje. De strjitkeunstner Banksy boude jierren fan tefoaren in fersnipelder yn de list fan syn doek “in case it was ever up for auction.”Jennifer Calfas, ‘Banksy shredded a piece of art that sold for $1.4 million. Now it’s worth double, according to an art expert’, Money, 8 oktober 2018 <http://money.com/money/5418695/banksy-girl-with-a-balloon-self-destruct-double/> [krigen 21 febrewaris 2019]. Dat, hoewol’t by de Assieriërs en Egypteners konformisme de noarm wie en Rembrandt sels foar syn Selsportret op 34-jierrige âldens—wat kin mear persoanlik en autentyk wêze as in selsportret—doelberet in potret fan in man yn blau fan Titiaan kopiearre, orizjinaliteit wie en bleau in needsaak foar keunst: de merk wol nijichheden. Orizjineel is in kwaliteit dêr’t wy graach foar betelje.

Inkeld wat orizjinaliteit krekt wie, waard oer twivele. Orizjina­liteit yn de strakke betsjutting, dat in wurk as it makke wurdt flink ferskilt fan al it oare dat de skepper wit dat op dit stuit bestiet, like net needsaaklik, noch wichtich foar keunst: jo hiene orizjinele en goeie wurken, en orizjinele mar minne.Monroe C. Beardsley, Aesthetics, problems in the philosophy of criticism [1958] (Indianapolis, IN / Cambridge UK: Hackett Publishing, 1981) 460. Brekke mei in tradysje is nammentlik net altyd fantastysk. It iennichste Fryske foarbyld dêrfan, want Friezen binne net sa radikaal, is de poëzy op rinnende bannen yn Tresoar, dy’t jo wol sjen kinne mar net lêze. Wat rêstet is saai en plat; gjin keunst. Orizjinaliteit, tocht men, wie dêrom inkeld needsaaklik yn gearhing mei ‘goedheid’.Frank Sibley, ‘Originality and value’, British Journal of Aesthetics 25 (1985) 169-184. Opnij printe yn Approach to aesthetics (Oxford: Clarendon Press, 2001) 119-134.

Want jo wolle oarspronklikens skiede fan nijichheidsjes. Dy twa hawwe it nije en it unike mienskiplik. Mar yn de oarsprong-orizjinaliteit skûlet neffens Kant it sjeny fan de keunstner, wylst nijichheid-orizjinaliteit ‘ynnovatyf’ is, mar min. Jo wolle dus in ferskil oanwize kinne tusken dy twa soarten orizjinaliteit. Aldergelokst makket de taal dat maklik: it wurk ‘is in orizjineel’ of it is ‘orizjineel’. In orizjineel is dat de keunstner it sels betocht hat en it net massaproduksje dien, dus it giet om autentisiteit. Mar orizjineel is it priizgjen fan de kreativiteit fan de keunstner.Christopher Bartel, ‘Originality and value’, Hermeneia 10 (2010) 66-77, 70 <http://hermeneia.ro/wp-content/uploads/2011/02/07_Bartel_2010.pdf> [krigen 21 febrewaris 2019]. Dat is yn prinsipe de orizjinaliteit dêr’t de keunstminner foar betelje wol.

Orizjinaliteit yn dy sin is net dat it ferskilt fan alle oare wurken dy’t de keunstner ea sjoen hat. Lykwols, wat kin jo de keunstner skele as jo it ‘orizjinele’ wurk ferhannelje wolle foar de heechst mooglike winst; it publyk moat tinke dat it it net earder sjoen hat. Dat sette jo op jo webside: dat jo reuzen kocht ha dy’t nea ea earder troch in stêd paradearren. Jo sizze der net by dat se amper orizjineel binne yn de sin fan kreatyf selsbetocht, want de reuzen op midsieuske simmermerken en festivals kenne in lange tradysje. En de reuzehollen wurde yn searje fabrisearre, of tink by it reuze­hynder oan Troaje en de Kelpies yn Skotlân, of tink by de reuseftige hynste­spektakels oan Versailles, of by de út Versailles kopiearre reuzefiskefontein ek oan Versailles en by reuze- gewoan oan de Fryske provinsjale megalomany fan juster en moarn. Dus: it tinken fan alle orizjinele wurk is goed & alle goeie wurk is orizjineel—en rjochtfeardiget miljoenen—lost it problematyske fan de orizjinaliteitskultus net op.

It liket yntuïtyf billik dat keunst wurdearre wurdt om syn orizjinaliteit. De keunstner hat war dien foar syn parallelle tinken en akseptearret it ûnbegryp en ferhúnjen en it gjin beurs krijen om’t it wurk nearne yn past. Mar it punt is dan: wat is dy orizjinaliteit dy’t sa’n hege wearde hat/hawwe moatte soe? Christopher Bartel tinkt oan oarsprong. It keunstwurk kin gjin eigenskippen mei oar wurk mienskiplik hawwe, om’t sok besibbe wurk der deagewoan noch net is. Wichtiger noch: it wurk giet út fan in ynjouwing dy’t de muoite wurdich is om letter te werheljen. It wurk stiet no of yn de takomst oan it begin fan in streaming. It hoecht net estetysk te wêzen, mar moat wol in tinkbyld befetsje dat fitaal is en dêr’t op fuortbreide wurde kin.Christopher Bartel, ‘Originality and value’, Hermeneia 10 (2010) 66-77, 76 <http://hermeneia.ro/wp-content/uploads/2011/02/07_Bartel_2010.pdf> [krigen 21 febrewaris 2019]. Simpel sein: it wurk moat net baanbrekkend wêze mar paadsljochtsjend.

It hat hielendal gjin doel om orizjinaliteit te ferlykjen, sa’t de keunsthistorisy dogge, seit Bartel.Christopher Bartel, ‘Originality and value’, Hermeneia 10 (2010) 66-77, 77 <http://hermeneia.ro/wp-content/uploads/2011/02/07_Bartel_2010.pdf> [krigen 21 febrewaris 2019]. Jo rinne dan tsjin de fraach oan oft dit wurk mear orizjineel is as dat wurk, yn it foarste plak mear betsjuttingsfol orizjineel en dêrneist ek ynfloedryk orizjineel. Mar keunstskiedkundich ‘ynnovatyf’, hoe lang seit Abe de Vries it al oer Waling Dykstra, hat likemin as ‘ferskilt fan it al oare’, te krijen mei artistike wearde. De paradoks fan orizjinaliteit is dat alle keunst altyd boud is op de yllustere skiednis. Wy steane allegearre op de skouders fan giganten. Fan keunstners ferwachtsje om folslein nij wurk, sûnder watfoar ynfloed fan foargongers ek, te meitsjen, is ûnrealistysk of sels ûnmooglik. Yn de keunst is orizjinaliteit gradaasje; gjin swart-wytkwestje. As keunsthistoarisy klienhertich Marina Abramović ûntmaskerje as plagiaris, boe, gelokkich hat se hjir gjin fontein meitsje meien, dan is dat út in djippere eangst wei, dat

advanced art in the 21st century now lives off the past in a way that is unhealthy, like some dead Byzantine culture that, paradoxically, worships the new. Art today is perpetually restaging ideas first enunciated in the 1960s or even the 1910s.Jonathan Jones, ‘Contemporary art isn’t original – even copying has been done before’, The Guardian, 30 maaie 2014 <https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/may/30/contemporary-art-isnt-original-marina-abramovic-row> [krigen 21 febrewaris 2019].

En sels kopiearjen, imitatio, is al earder dien—jo wolle net iens ultranij wurk. Sykje jo uterste ynnovativiteit dan bedarje al gau op in brûsplak of dichtklupke dêr’t se net better witte. Of by Sense of Place, “om samen op innovatieve wijze vorm te geven aan culturele landschapsontwikkeling.”‘Over ons’, Sense of Place, g.d. <https://www.sense-of-place.eu/over-ons/> [krigen 21 febrewaris 2019]. Lykas kuierpaden fan in 1,4 miljoen.

Al mei al, dat wat fan keunst safolle jild kostet, is dat dy keunst in bytsje ferskilt fan al it oare dat derfoar oan keunst bestie en faak net moai is, mar wol út in nij tinkbyld fuotkommen is, dat te werheljen is yn mear wurk. Foar dat soart orizjinaliteit wolle wy as taharker of keunstsamler betelje.

Wêrom wol de deputearre fan Kultuer safolle spansearje oan net-orizjinele net-keunst? Om te begjinnen is keunst foar har in eksoatysk eat, wat blykt út har toerismedefinysje fan

the term “the arts”. In popular parlance the term usually means what is technically called the “plastic arts”. That is those forms of the arts that are restricted to paintings, sculpture and other visual concepts. Of course, the term can mean much more.‘The arts and tourism’, Tourism & More, oktober 2011 <http://www.tourismandmore.com/tidbits/the-arts-and-tourism/> [krigen 21 febrewaris 2019].

Fisueel skouspul, oftewol artistyk toerisme lûkt minsken oan dy’t graach jild útjouwe, seit it toerismeûndersyk. Se keapje happich tagongskaartsjes en sliepplak en toeristegastronomy yn strategyske horeka,Tarık Sengel, Ayşen Karagoz, Gurel Cetin, Fusün Istanbullu Dincera, Suna Mugan, Ertugrala en Mehtap Balık, ‘Tourists’ approach to local food’, artikel foar de World Conference on Technology, Innovation and Entrepreneurship, Procedia - Social and Behavioral Sciences 195 (2015) 429-437. wylst jo op natuertoeristen gjin winst meitsje, want dy krûpe ier en betiid yn har eigen tintsje om de oare deis mei it fûgelgidske yn ’e wâl te lizzen, ek al ûntmoediget de provinsje dat út alle macht.Koen Pennewaard, ‘Kritiek: Friesland ontbreekt op 'iconische beurzen' ’, Leeuwarder Courant, 22 febrewaris 2019 <https://www.lc.nl/friesland/Kritiek-Friesland-ontbreekt-op-iconische-beurzen-24199129.htm> [krigen 22 febrewaris 2019]. Mei keunst yn de Sotheby’s-sin hat artistyk toerisme neat te krijen: it is in gearwurkingsferbân tusken kultuer en toerisme “troch kreatyf te út te wreidzjen wat unyk is oan in mienskip.”Chiranjivi Bhatta, ‘The role of arts in promoting tourism: A case of tourism development in Thamel Area’, Nepal Journals Online 3:1 (2016) 177-184, 180. <https://www.nepjol.info/index.php/JAAR/article/download/16627/13476> [krigen 21 febrewaris 2019]. Artistyk toerisme kin de bedriuwigens oantrune. Hotels en keunstoanbieders kinne hân yn hân artistike bêden, iterij en wierfryske sûvenirs optinke. Artistyk-toeristen binne dêr sljocht op! Sjoch, as jo boatsjetoerisme oanlûke wolle, moatte jo earst farwetter en oanlisplak oantuge, nim no Holwert. Mar oars as wetter & in haven hat elk plak wol keunst, sizze toerisme-eksperts en de Sense of Place-direkteur; dat foar keunst is de ynvestearring minimaal!

En de winst is maksimaal as jo de keunst mar fier fuort en efter in hikke lokalisearje. Op Oerol, it skouspul dêr’t Sense of Place it kwadraat fan is, fan deselde ûndernimmer en ek stipe troch de provinsje, sette se de toeristen op in eilân dêr’t se net fan ôf kinne, it toppunt fan tourist trap, en litte har betelje wat de middenstân mar ha wol as se nei it húske moatte en liede har ûnderweis dêr hinne by allerhanne traktaasjes lâns, lykas op it sneldykpomp­stasjon, orizjineel is it net. Mar dy ha teminsten it fatsoen en fange gjin provinsjale miljoenen foar benzine dy’t noch yn tarieding is.

 

 

 

Fers2 nû. 5.3, 10 febrewaris 2019

Slyp slyp!

 

image Fers2

 

 

It wie de ironyfrije dei op ’e Fers2-redaksje en dat kaam min út. Wy sieten by Okje yn it antikwariaat en liezen út it boek rjochtsûnder yn de útferkeapkast. ‘De útlannen beefden foar de jonge East-Dútske skriuwers’, stie der, Christa Wolf hie it ferteld en de sterke steatsorganisaasje fan de DDR-skriuwerij hie dêr alles mei te krijen. Want de steat hie in hiele protte foar de ûntjouwing en it prestiizje fan syn keunstners oer.Marilyn Sibley Fries, ‘Locating Christa Wolf: An introduction’, yn Marilyn Sibley Fries (red.), Responses to Christa Wolf: Critical essays (Detroit, MI: Wayne State University Press, 1989) 11-54.

Likegoed brochten dy yn ’e hjerst fan 1989 de aldergrutste demonstraasje yn de Berliner skiednis op gong. In wichtige eask wie it opheffen fan ’e sensuer dy’t nea bestie yn de Deutsche Demokratische Republik oant dy op 1 jannewaris 1989 ynienen opheft waard. De muorre foel net. Mar fiif dagen letter hie Politburo-wurdfierder Günther Schabowski net heard—en sei efterôf dat it boppedat ûnrealistysk west hie—dat de kommunistyske lieder Egon Krenz him opdroegen hie om it nijs fan de nije reisregeling te bewarjen oant fjouwer oere nachts, sadat de DDR-ynwenners yn ’e rige stean gean koene foar de nije útreisfisa. Dat al om in oere of sân jûns, op 9 novimber 1989, fertelde Schabowski op in parsekonferinsje kwiiskwâns dat de oerheid de reisrestriksje oer de West-Dútske grins ynlûke soe. In Bild-sjoernalist frege wannear’t dat krekt yngie en Schabowski stammere fan dalik. “Das trifft nach meiner Kenntnis ist das sofort, unverzüglich.” Binnen in pear oeren stiene der sokke dertene kloften foar de grinsoergongen dat de Grenztruppen abrupt gniisden om it konsept grins en alle omheechstutsen identiteitskaarten trochwiuwden. De friedlichen Revolution einige de DDR. De steatsorganisaasje fan de keunst gie noch troch.Joanna McKay, ‘The official concept of the nation in the former GDR: Theory, pragmatism and the search for legitimacy’, dissertaasje filosofy, London School of Economics and Political Science, 1995, Proquest, 2014 (UMI U074613), 278 et passim <http://etheses.lse.ac.uk/1376/1/U074613.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019]. It ferskil wie dat de skriuwers har sels ôffreegje mochten wat se eins skriuwe soene.Matthias Bisupek, ‘Enemies of the people’, Xindex 43:2 (2014) 24-27. <https://doi.org/10.1177/0306422014535686>.

Earder koe dat ek. Mar soms koe in papiertekoart of oar praktysk dinkje it útjaan fan beskaat wurk yn ’e wei stean. De DDR-oerheid frege de skriuwers yn har Schriftstellerverband om mei syn allen te soargjen foar papier foar elkenien. Wie it papier op, dan hiene net allinne de útjouwers dy’t alle tekst earst nei de Zensor bringe moasten, no en dan op it Politburo sels, mar ek de skriuwers suniger wêze moatten. By need koe in skriuwer dy’t tocht dat syn boek samar net útjûn waard wol in berop op dat Schriftstellerverband dwaan, want inkeldris pakte dat saken fan ûnderstelde sensuer oan. Mar dat wie net faak en meastal sleau.Thomas William Goldstein, ‘Writing in red: The East German Writers Union and the role of literary intellectuals in the German Democratic Republic, 1971-90’, dissertaasje filosofy, University of North Carolina at Chapel Hill, 2010, Carolina Digital Repository, g.d. <https://cdr.lib.unc.edu/indexablecontent/uuid:e19fd943-0af2-4910-99f9-f97ef909a3f4> [krigen 31 jannewaris 2019]. Sa’t Timothy Garton Ash konkludearre hie de DDR-literatuer “niemals, weder individuell noch kollektiv, ihre Regierung in vergleichbarer Weise herausgefordert … wie ihre polnischen, ungarischen oder tschechischen Kollegen.”Timothy Garton Ash, “Und willst du nicht mein Bruder sein …” Die DDR heute, oers. Yvonne Vesper-Badal (Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1981) 106. It liket derop dat de skriuwers har al út frije wil delleine by de waarnommen gefoelichheden en foarkarren fan de sosjalistyske partij, fier foar’t dy syn prinsipes sa iepenlik opkrong dat it wjerstân oproppe koe.

It liket Fryslân wol, seiden wy, noch altyd net iroanysk, en setten it boek werom op syn plakje yn de útferkeapkast.

Fryslân hat ek gjin sensuer. Mar is jo ynhâld net “zugehörig”, dan komt jo literêre tydskrift net yn ’e Fryske literêre kanon as “literêr tydskrift” mar as “kritysk platfoarm” en skriuwe se de namme fan jo blêd ferkeard, tink derom & lit dit in warskôging wêze, sels as jo blêd mar fan Fers2 hjit.Joke Corporaal, Zolang de boom bloeit: Korte geschiedenis van de Friese literatuur , 800-heden (DeGerdyk / Ljouwert: Bornmeer / Tresoar, 2018) 120.

Fryslân hat ek fuortsoarjende identiteitsissues. Dat naasjesteatsliteratuer echt bestiet is ommers net te ferdigenjen. Keunst, ynbegrepen literêre keunst, is der altyd wol, lykas dat der altyd leafde is of ferkâldenens of fanalles dat by minsken heart. Dêroerhinne, dus oer al it minskelibjen, tekenje wy op fredesûnderhannelingen naasjesteatsgrinzen. Dy grinslinen binne formaliteiten dy’t burokratyske gefolgen, mar net beslist kulturele gefolgen hawwe—kultuer = alle hâldingen, mieningen, tinkbylden en produkten fan minsken. De muorre om de DDR siet oars net iens yn de frede. Dochs setten se him del en dêrnei, dat wol sizze nei’t fan 1950 ôf de DDR-keunsten ûnder de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands ressortearren en literatuer in sintraal bestjoerde sosjaalrealisme-yndustry waard, bleau it diskusjepunt de ûnôfhinklikens en de eigen identiteit fan East-Dútske literatuer. Hawwe en betsjûgje East-Dútske skriuwers in kategoarysk oare libbensûnderfining as West-Dútske?

No nee fansels; dat wat net paste by in top-down formulearre sosjaalrealistyske DDR-ferbylding wie yn retrospekt gewoan gjin wiere DDR-literatuer, lykas Bert Brecht. De saneamde Literaturstreit waard beslist yn it foardiel fan ien Dútsk artistyk erfskip: dy fan it fassisme.David Bathrick, ‘Productive mis-reading: GDR literature in the USA’, GDR Bulletin 16:2 (1990) 1-6. <https://doi.org/10.4148/gdrb.v16i2.959>. Noch pynliker wie de wierheid, dy’t útkaam nei it byinoar kommen fan East en West yn 1990, dat it byld dat de DDR-skriuwers it folk in hert ûnder der riem stutsen en har gewisse foarmen, ferfongen wurde moast troch it nije paradigma fan in foarkarbehanneling en prizen en pinsjoenen foar de brave DDR-skriuwers en har ôfsnijd wêzen fan it folk dêr’t se fan seiden yn te woarteljen.Thomas C. Fox, ‘Germanistik and GDR Studies: (Re)reading a censored literature’, Monatshefte 85:3 (1993) 284-294. Sjoch ek ‘Der deutsch-deutsche Literaturstreit’, Literatur in der DDR, 7 juny 2010 <https://ddrbuch.wordpress.com/2010/06/07/der-deutsch-deutsche-literaturstreit/> [krigen 31 jannewaris 2019]. It sêft setten fan de yntelligintsia—mei Christa Wolf as dwerse útsûndering dy’t arbeiderskriuwer bliuwe woe—makke dat dy hielendal de minsken net stypje koe, mar it systeem oankûske.Monica Munn, ‘To tell the truth?: The East German literary debate’, German Life, april/maaie 1996 <https://web.archive.org/web/20080201145953/http://www.germanlife.com/Archives/1996/9604_02.html> [krigen 31 jannewaris 2019].

De Fryske skriuwerij is by definysje anty-yntellektueel en antyelitêr, mar kin him tagelyk, want art pour l’art, net bejaan yn it sosjale libben en it aktuele omskarreljen fan it eigen folk.Simonetta Falasca-Zamponi, Fascist spectacle: The aesthetics of power in Mussolini's Italy (Berkeley / Los Angeles / Londen: University of Californai Press, 1997) 10. De output fan it FY skriuwerijrolmodel, de Dichter fan Fryslân, lit dat oertsjûgjend sjen—it iennichste ek dat it oertsjûgjend sjen lit—mei “Tinkend oan myn âlden en Auden” persoanlikeftige poésie parlante dy’t nearne spesjaal oer giet.Eeltsje Hettinga, ‘Winter’, Friesch Dagblad, 31 jannewaris 2019, C13. It ôfsnijen fan skriuwers fan har sosjale Dasein kin net oars as konsekwinsjes hawwe foar de eigenheid fan in literatuer. Wis kinne jo jo fêstklamme oan it taalargumint: dat de eigen taal fan Fryslân de literatuer syn eigenheid jout. East- en West-Dútslân diele ien taal, sa ferjitte jo efkes, as jo ea al wisten dat de Dútske taal twahûndertfyftich sprektalen ken, dat it inkeld mar om ien offisjele skriuwtaal giet: logysk dat der mei ien Dútsk mar ien Dútske literatuer wêze kin, beare jo. Mar stel, aanst is de Fryske taal fuort en prate alle Friezen gewoan Nederlânsk. Op it trochbrekken fan dat taboe nimme Salverda & Hoekstra ûnbedoeld en wierskynlik sûnder it te witten in foarskot as hja wat knoffelich útlizze wat Fryske literatuer is.

De Fryske literatuer is de literatuer fan in lytse minderheidstaal. Dy literatuer hat in eigenens, mar krûpt dêrnjonken ek op ’en nausten de Nederlânske literatuer oan, krekt sa’t de Fryske taal dat docht. Fryske skriuwers binne net allinne twatalich, mar ek biliterêr, as wy, krekt as Barokdichters, dat wurd sa brûke meie. Der kin praat wurde fan in dûbele struktuer: bekend wêze mei de Nederlânske literatuer en bekend wêze mei de Fryske. Dy twa beynfloedzje inoar en biede gelegenheid ta allerhanne ynteraksjes.Reinier Salverda en Eric Hoekstra, ‘Fryske literatuer, op oare wize lêzen’, It Beaken, 78:3/4 (2016) 185-189, 185 <https://pure.knaw.nl/portal/files/5744069/It_Beaken_79_2016_3_4_binnenwurk_spread_LT.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019].

Dat fan dy barokdichters in in leagentsje, de falske pretinsjehaadletter B ferriedt dat al. Earst bestie der yn de santjinde ieu noch gjin proaza, dus giet it gewoan om barokskriuwers en barokliteratuer. Twad wie doe it dichtsjen yn alle talen de noarm en brûkten barokdichters neist Latyn allerhanne strjittetaal trochinoar, Dútsk, Italiaansk en neam mar op, en gie it harren om tûke en snjiddige retoryk ynstee fan de superieure behearsking fan de ‘memmetaal’.Aneta Pavlenko, Poetry in a second language: A language learning secret from the past, Psychology Today, 4 maaie 2016 <https://www.psychologytoday.com/us/blog/life-bilingual/201605/poetry-in-second-language> [krigen 31 jannewaris 2019]. Der wie ommers noch lang gjin nasjonalisme om de goeie memmetalen ôf te beakenjen en te fergodlikjen en de ferkearde memmetalen út te roegjen. Fierder is der lykwols wat foar te sizzen dat de Fryske literatuer ‘biliterêr’ is. Mar dat betsjut net mear dat as aansen it Frysk in dialekt fan it Nederlânsk is sa’t it Rotterdamsk dat is—wat sûnder ûnderwiis yn it Frysk en mei de omropfryslannifikaasje fan it Frysk net hiel lang mear duorje kin—wy ûntdekke sille dat der after all nea in aparte Fryske literêre identiteit bestie.

Fryske skriuwers ha ek privileezjes, prizen en pinsjoenen. De pinsjoenen komme yndirekt fia de sinekueres en earebaantsjes. De privileezjes en prizen komme like direkt as yn de DDR en dat sûnder dat de provinsje Fryslân in keunstbelied hat. De ryksoerheid hat dat wol, it Letterefûns is útfierder fan it rykskeunstbelied. Op belied+útfiering is geregeldwei krityk,Sjoch Bart Droog, ‘50 jaar Letterenfonds’, 1965-2015, Droog Magazine, 26 juny 2015 <https://www.bartfmdroog.com/droog/letterenfonds.html> [krigen 31 jannewaris 2019]. mar wat jo earst witte wolle is oft steatsbemuoienis de keunst überhaupt helpe kin. Is der in teoretyske rjochtfeardiging foar steatsûnderstypjen fan keunst, is de fraach.

Dat hinget der alderearst fan ôf hoe’t jo keunst en de steat definiearje. Mar wûnderlik is dat de flink libertêre oanfierder fan it Cato Institute (foar ekstreme laisser-faire: sa goed as gjin steatsyngripen yn it boargerlibben) en de kompromisleas Marxistyske kultuerfilosoof Georg Lukács inoar hjir fine. De ien seit dat oerheidsstypjen fan wat dan ek altyd oerheidskontrôle mei him meibringt, “That insight, of course, is part of our folk wisdom: ‘He who pays the piper calls the tune.’ ‘Who takes the king’s shilling sings the king’s song.’” En eat is gjin keunst as der in foarskrift- lit stean opdrachtaspekt oan sit.David Boaz, ‘The separation of art and state’, taspraak, Cato Institute, 3 maaie 1995 <https://www.cato.org/publications/speeches/separation-art-state> [krigen 31 jannewaris 2019]. De oar seit dat in skriuwer de yndividu syn eigenheid werjaan moat as útkomst fan dy syn needsaaklikerwize konfliktueuze sosjale omgong mei syn meiminske. Mar oplein sosjaalrealisme liedt net ta sa’n portret: “Good realistic detail often implies a judgment on these conflicts.”Georg Lukács, The meaning of contemporary realism (Londen: Merlin Press, 1963) 75. Yn beide teoryen liedt autoritêre, programmatyske kultuerpolityk net ta keunst.

De funksje fan de East-Dútske Schriftstellerverband wie eksplisyt kultuerpolityk. De funksje fan de Fryske kultuer-oerheidsynstelling Tresoar is dat ymplisyt. Teake Oppewal wurke omtrint 25 jier as koördinator literatuerbefoardering by Tresoar, mei it útgongspunt, sei er sels, dat de brede basis fan ’e literêre piramide fersterke wurde moast.Teake Oppewal, meidieling oan Friduwih Riemersma, op it Sirkwy Sympoasium ‘Fryslân en de Wrâld 2.0 - Jonge Friezen mei Kulturele Ambysje’, Ljouwert, 28 maart 2015. Dat de smelle top ôfwêzich want dea gien wie, op Aggie van der Meer nei dy’t fan ’t jier de Gysbert Japicxpriis winne sil, dus dat de piramide as ynherint stabile heechbou in min keazen metafoar wie, wiuwde Oppewal fuort mei syn bekende ruostfrije optimisme. As de bedoeling goed wie, i.e. it politike ideaal fan—nea definiearre— ‘algemiene tagonklikens’, dan kaam it mei de praktyk ek wol goed.

Is dat sa? Wy kinne, ynstee fan út in rjochtse, loftse of Fryskebewegersideology wei, de steat-keunstkwestje tagelyks beneierje út ’e faliditeit wei fan de rjochtfeardigingen dy’t oerheden jouwe as se tsjin neoliberaal en populistysk protteljen yn de keunsten stypje, al hoe dizich en byldsprakich dy rjochtfeardigingen faak ek binne: “Kunst verzet zich tegen stilstand. Als het land dreigt in te dutten, schudden kunstenaars het weer wakker.”Ministearje fan Underwiis, Kultuer en Wittenskip, ‘Cultuur in een open samenleving’, brief, Rijksoverheid, 12 maart 2018 <https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2018/03/12/cultuur-in-een-open-samenleving/Cultuurbrief2018.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019]. Litte wy earst it beswier fan de Cato-oanfierder tekkelje, dat foarstanners fan steatsstipe foar keunst altyd en ivich foarbylden neame fan totalitêre rezjyms lykas Egypte. Net wier: ek Nederlân en de Feriene Steaten wurde neamd.Bygelyks Shawn Lent, Michael Feldman, Talia Gibas en Louise Geraghty, ‘The state: A friend indeed to artists in need?’, Createquity, 8 july 2016 <http://createquity.com/2016/07/the-state-a-friend-indeed-to-artists-in-need/> [krigen 31 jannewaris 2019]. Boppedat hawwe de measte oerheden protokollen dy’t útslute dat direkte oerheidstipe fan keunst, dus beurzen, der fia de keunstner in steatskeunstbelied trochdrukke: “Candidates for those funds are almost always subject to rigorous peer review, which ensures that the awards are based on merit, not on policy aims or on political favoritism.”National Endowment for the Arts, ‘How the United States funds the arts, 3th ed.’, (Washington DC: NEA, 2012) 3 <https://www.arts.gov/sites/default/files/how-the-us-funds-the-arts.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019]. Mar bliken docht dat goeie bedoelingen gjin stân hâlde.

In conclusion, there do appear to be theoretical justifications for prospective government funding of art. The two strongest justifications seem to be those concerning the aesthetic environment and the moralizing effects of the arts. However, though these arguments are available, it is not clear that they should be acted upon. For they endorse the funding of only certain types of art. Government support for the arts guided strictly by these arguments may indeed disturb the structure of artistic production and perhaps destroy the art world as we know it.Noël Carroll, ‘Can government funding of the arts be justified theoretically?’, Journal of Aesthetic Education 21:1 (1987) 21-35 <http://www.hettingern.people.cofc.edu/Aesthetics_Fall_2010/Carroll_Government_Funding_of_Art.pdf> [krigen 31 jannewaris 2019].

Dus in goeie reden foar oerheidsstypjen fan keunst is der net. Dêrby hat in oerheid hielendal gjin direkt stypjen fan keunstners nedich om dochs op steatskeunst oan te stjoeren; yndirekt, troch it stypjen fan museums en poadia en ‘events’, wol dat ek bêst. Yn Europa wurdt it ûnderstypjen fan ‘brede’ of ‘wekkerskodzjende’ keunst, hoewol’t dy himsels prima rêdt op ’e merk en Oppewal it net drok hân ha kin, folle minder as yn de Feriene Steaten oan ’e private sfear oerlitten. Oerheden witte stikem al lang dat jo keunst wol in loftse hobby neame meie, mar net it skrassen fan stipe foar keunst útstelle moatte, en wol stiltsjes it popularisearjen fan ‘keunst’ ôftwinge kinne, mei blockbusters en struktureel jild foar popfestivals: “European politicians avoid attacking the arts for populist and opportunistic political gains. This is a taboo that is seldom, if ever, broken and the perpetrators generally only discredit themselves.”William Osborne, ‘Marketplace of ideas: but first, the bill: A personal commentary On American and European cultural funding’, William Osborne and Abbie Conant, g.d. (oarsp. publ. Artsjournal.com, 11 maart 2004) <http://www.osborne-conant.org/arts_funding.htm> [krigen 31 jannewaris 2019].

De keunstner dy’t net meigiet yn de dumbing down nei popkultuer mist in stik ynkommen. En de histoaryske alderearste betingst foar keunst is in minimale wolstân. En aldergelokst brekke no de lêste oeren fan de ironyfrije dei oan: in teoretyske rjochtfeardiging fan oerheidsstipe foar keunst is om keunstnerskip earlik te ferdielen oer de ekonomyske strata. Alle literatuer is middenklasseliteratuer. In autentike Lumpenproletariat-roman, in pear jier lyn yn Amerika, sûnder spoekskriuwer foar de—middenklasse-plus—útwreide taalkoade dy’t ûnmisber is foar it boekskriuwen, ûntbleate himsels dalik as marketingbedragerij: neat oars as middenklassewearden. Kultuerpolityk is net allinne it straffen/leanjen fan DDR-skriuwers sadat se sosjaalrealisme fabrisearje of fan Fryske skriuwers sadat se tagonklikens nettebreidzje. Kultuerpolityk is dat it tinken en hanneljen fan boargers in maatskiplik bewustwêzen en politike opinys fuortbringt dy’t sosjale, ekonomyske en wetlike werklikheden skeppe kinne.Claire Craig, ‘What is meant by “Cultural Politics?” By Prof Steph Newell’, DirtPol, 1 april 2014 <https://blogs.sussex.ac.uk/dirtpol/2014/04/01/what-is-meant-by-cultural-politics-by-prof-steph-newell/> [krigen 31 jannewaris 2019].

Sels as in oerheid net oan direkte keunststipe docht, dus skriuwers gjin jild en baantsjes jout en likemin oan yndirekte stipe, dus gjin bibleteken mear finansieret, alteast gjin bibleteken mei boeken ynstee fan ‘events’, dan noch kinne oerheden de literêre keunst organisearje, nammentlik mei propaganda—gjin irony; deadlike earnst. Ommers in oerheid kin, bygelyks in jier lang, romte yn alle lokale media keapje en dêrneist anonym eigen media ynstallearje en dan ûnder it mom fan ûnôfhinklike nijsfoarsjenning en ûnpartige ynformaasje… hiene wy al sein dat de minister fan Kultuer fan de DDR sois même boekbesprekken skreau foar kranten? Mar slyp slyp! Wy ha Lân fan Taal!

 

 

 

Fers2 nû. 5.2, 27 jannewaris 2019

Melkert

 

image Fers2

 

 

It docht bliken dat ik myn trui oer myn earm haw en net yn myn rêchsek. It liket noch waarmer as foarsein en blakstil, no om in oere of ien middeis. It is in medias res: ik draaf oer in parkeftich flak, want ik moat drave foar de draak. Ik wit net wêr’t ik bin, yn watfoar universum no wer. Op roai en goai sprint ik it iepen fjild skean oer. Myn damesgympys fiele net berekkene op mear as in urbaan drafke nei de trem. De grûn is histoarsyk gersleas en hurd en rûch, befolke mei klupkes drokke lju, sa stoned as wat, yn tanktops en tassel boots—is it in festival of sa; mar dêr hâld ik net fan. Hoesa hawwe de bern my meinommen hjirhinne, ien of twa of mear oeren fan Amsterdam ôf? En wêr binne se? Nearne te sjen. Se hawwe har al rêden wierskynlik, hooplik. Better net prakkesearje en myn siken leech hâlde. Fink trochdrave. Net mear omsjen oant ik fierderop yn it skaad fan in skuorre komme sil.

No is it gjin skuorre mear, mar in soarte iepen hal. Ek stean der gjin minsken mear op it fjlld, teminsten net as ik omsjoch. Gjin goed teken, wat it ek is dat der oan komt, dat my ha moat, net harren, my. Rin gjin rûntsjes, betink ik. Ha jo ienris súdwest keazen, hâld súdwest oan. Fluch nei de oare kant fan de hal, dan opnij besjen.

Jakkes, in sletten front gebouwen. Dêr stiet ien. In beam fan in keardel yn kobaltblau. Freegje.

“Hee! Hoe kom ik hjir út?”

Hy liket op myn âldkollega M, it outgoing, yntelliginte, ivich-jongeseftige type. Hy hat in flinterstrik foar syn strykfrij oerhimd, wat sil er switte, mar jou no antwurd en sjoch my net sa oan.

“Pardon, hoe kom ik hier—”

“Uit?”

“Ja. Fuort út dit. Terrein?”

“Kom,” mei twa-earmich royaal kom-gebeart en draait him al om, “loop maar achter m’ aan.”

Hy sjit fuort yn syn fierstente djoere kobalt siden pak en op syn glânzgjende ljochtbrune brogues mei sa’n tin learen soaltsje. Hy kin der ûnferklearber hurd op drave. Ik hingje trije meter efter him. Efter my bart eat. Tichter by de pseudo-M bliuwe. Wêr is er? Oriïntearje. It gebou is ûndúdlik, in âld sikehûs hast. Gongen mei skerpe hoeken. Ik hie de bern skilje moatten. Hjir kin gjin berik wêze. Sa hurd ast kinst oan ’e oare kant hjir wer út. Wêr is—M! Hee! Lofts. Nee rjochts, yn ’e hoeke fan in seal. Beferzen. Sis net dat wy fêstrûn bin hin? Mar hy raant in gat en stoot fierder. Sealen hawwe no foar- en efterdoarren. Miskien ha se it spesjaal sa boud foar my. Pseudo-M smyt de doarren iepen. Hy hat tink ik in kaart dy’t er tsjin de scanner oan goait. Avensearje, de doar moat net wer yn ’t slot falle foar’t ik myn gymp der tusken kwakke kin. No wurdt it tsjuster. Pseudo-M is net mear te finen. De flier is hjir wiet. Dat is net goed.

Dan is der wer deiljocht. It falt troch hege ruten op pseudo-M syn switplakken op ’e rêch. Hy lûkt in doar iepen en ynienen stean wy wer bûtendoar. It is sa’n selde iepen plak sûnder gers as foar’t ik him tsjinkaam. Der stean tsien minsken byinoar, guon wol hiel jong, 14, 16, mei drankflessen, wodka jimmer populêr, drinke sûnder bekerkes sa te sjen ek. In fanke mei in little ponyballon rûgelet hast fan har hakjes ôf. Net goed. Wy moatte hjir wei. Itselde paad werom, foar myn part. Kom.

Mar pseudo-M rint achteleas nei har ta. Hy stiet no neist in ûn­noazel gnyske mei in hege hoed en in wannabeeburd, skommeljend op earkes en ik tink in kilo drugs. Kom! Mar pseudo-M lûkt syn djoere jaske rjocht.

“Weten jullie of Ad Melkert al dood is?”

Wat? Sûch! Wat witte dy hopheads dêr no fan? En do yn dyn typstraklean, se tinke datst in cliniclown bist. Asjeblyft, drave!

 

Wy steane oan de oprit fan de sneldyk. Mei syn fiven, myn bern G en H en myn skoansoan M en myn geleafde A, en wy binne gjin lilliputters dus ik jou ús net in soad kâns dat wy mei syn allen in lift werom nei Amsterdam ta krije. G, H en M binne der frijwat fleurich ûnder en wolle my ek gjin details jaan oer de draak. Wy binne útnaaid, klear. It is skitterend moai waar en de bermen bloeie en it hite asfalt stjonkt nei appelsmots en der ride auto’s by’t soad. Miskien is it sneon.

In auto swinkt de flechtstripe op en rôlet kalm op ús ta. Ik kin it net leauwe. A achtet it rjochtfeardich. It is in gigantyske sulveren Tesla, ik wist net dat dy ek kamen yn sulvergriis en mei romte foar in extended family. De bestjoerder stapt út, as snapt er wol dat wy twivelje oft wy net yn in dream of in parallel libben bedarre binne.

“Hoi.” Werkennend, as hie er op ús rekkene, as hiene wy hjir in ôfspraak.

“Tank.”

“Mm. Asseyez-vous”

Sêfte stim. In diplomaat as ik my net fersin, ik ken him fan krant en ynternet, dat wol sizze, hy is swier en plodsk, as wie er op ’e prednison, mar fierder krekt René van der Linden. Hoe is it mooglik en dan moat ik noch by dy patser yn de auto ek.

H is al op ’e efterbank wipt en A op ’e passazjiersstoel en ik dan mar efter Van der Linden, dy’t wy om him ek wol René neame meie en dookje, seit er as er fuortriidt. Ik begryp net hoe’t jo mei jo fjouweren op ’e efterbank sa rom sitte kinne en net iens mei jo rêchsek op ’e knibbels mar gewoan op ’e flier. It is hjir in eigen systeem mei in eigen klimaat, faaks troch de airco of om’t it lûd fan bûten mar dizich en domp nei binnen komt, of om’t it sa skjin is, op ús nei dan, want it swit begjint no op te droegjen en falt as poeier op ’e beklaaiing.

Ik tocht nea dat René sa aardich wie. Net dat ik der ea by stilstien haw, want sympatyk wêzen makket net folle goed by in groep dy’t foarútbuorket troch dedusearjend makrotinken dat oan alle persoanlike gefolgen op grûnnivo foarbygiet. Mar dizze man yn syn te nauwe ljochtgrize simmerpak en smaakfolle boesgroentsje is freonlik. Miskien is er siik, mar hy wol net mei de dea op ’e drompel noch fluch fiif minuten humaan wêze. Dat is myn foaroardiel. De niget is oprjocht as er harket nei H har ferhaal oer har master­stúdzje militêre skiednis, dêr’t er neat fan ôf wit seit er, mar wol fan ynternasjonale relaasjes, sadat er, tink ik, nijsgjirrige fragen wit te stellen.

“Je zei net, als ik me niet vergis, dat dat een onjuiste visie is, en waarschijnlijk kan ik het met je eens zijn, hoor, maar laten we eens kijken, je zegt nu dat men onder bepaalde omstandigheden...”

Syn yntellektuele, meanderjende redenearjen, dat bewûnderje ik altyd, mar it makket no dat ik weidûzje. It lânskip is brún en ûnwerkenber. Neffens René binne wy mar in oerke fan Amsterdam ôf. Miskien is neigeraden de wrâld mear útdroeget dy mear gelikens en aspesifyk, oant der ien glêde stien oerbliuwt. Lit ik alert bliuwe.

A sliept tink. G sit op syn tillefoan te sjen. M sjocht mei en nokket en himt fredich. H anderet op de fragen fan René en dy giet dêr dan wer op yn. Hast hieltyd sit der in fertraging tusken H har wurd en syn weromwurd, sa’t dat bart ûnder it autoriden om’t de sjauffeur earst it ferkear efkes ôfhannelje moat. Of, feitlik, as by in captcha dêr’t jo, nei’t jo alle ferkearsboerdplaatsjes ôfkrúst hawwe en sels in djipfriesdopper wol sjen kin dat jo se allegearre ha, dochs noch wachtsje moatte op respons, om’t jo input tsjinnet om it algoritme fan ’e software te ferbetterjen. Want der is al in skoft gjin ferkear mear: allinne wy op in útstoarn griisbrún oerflak.

De A10 liket net op ’e A10 dy’t ik ken. Mar dat komt ek om’t er sa leech is, as hiene se him einliks ôfsletten nei in ferlern gefjocht mei Milieudefensie of om’t Máxima har dochters der autoriidles ha. H en René binne stil. Lofts komt no de brêge, dêr’t wy derút moatte, it lêste punt ek dêr’t jo stopje kinne en útstappe. Dan kinne wy sels de stêd wol yn rinne. Yep, komt goed, prima, hat René sein.

Mar hy riidt troch!

“Meneer! René! Ho!” ropt H as it eins al te let is om te stopjen. “We hadden er hier uit gemoeten. Vanaf nu kunnen we er niet meer uit, zie je.”

“O, no prob”, seit René, sûnder fertraging. Hy eaget efkes yn de efterútspegel, rimmet, jout in haal oan it stjoer en makket in wûnder fan in U-bocht dwers oer alle stripen, berm en gers, kreas tusken de beide fangreels. Binnen in sekonde binne wy aktive spoekriders.

A is wer wekker. G triuwt de tillefoan yn ’e boarstbûse. De Tesla is blykber sa ynsteld dat er fansels de flechtstripe opsiket mei tikjende alaarmlampkes. Want René wjirmet him yn myn rjochting, ja, hy is grou wurden, mei yn beide hannen in attasjeekofferke dat er efteryn ’e auto ha wol. Ik nim it fan him oan, mar wêr hie er it dan al dy tiid, op ’e skerte? Wêrom stoppet er net?

“Ik ga hier even links van de weg af”, seit er.

“Goed idee!” seit H. That’s my girl.

Nei 50 meter ûnferhurde útrit is der in heech yndustrysket mei in hikke dy’t by neier ynsjen iepen stiet. In ein keatlik bongelet los. René set de noas fan de Tesla derop en triuwt de hikke iepen, mei in rûtine dy’t seit: dit hat er earder dien. It liket in kreake krimpdoarp, Ruigoord-eftich. In lyts ploechje minsken stiet op ’e dyk, sechstigers, manlju dy’t begripe dat jo mei tropysk waar better in jurk oan ha kinne mar dy net mei élégance drage, froulju mei strânhuodden. Ut in klimatisearre auto stappe, de hitens yn, is nea in feest.

Mar René rint ûnferwacht kwik op de lju ôf.

“Weet u of Ad Melkert al dood is?”

 

Earst kâld wetter drinke, ha wy besletten. Wy sitte oan in houten pikniktafel yn in eardere stâl, A foar my oer en ús mem neist my. De bern binne der net. Mar G syn reade rêchsek stiet op ’e tafel mei wat lege fuortsmytbekers deromhinne. Us mem hat tee, sjoch ik, yn delikaat porslein. Ik wit net hoe’t se deroan komt, der is hjir gjin stroom of gas. Mar se hat sa har hypnotisearjende senioaresjarme, witst. Se praat no mei A oer Orhan Pamuk, dy’t in kreaze man is, en oer hoe’t se altyd gûle moat as se Nâzım Hikmet lêst. A knikt. Hy ek, wa net, mar ek om My Father’s Suitcase, do net mem?

Omkoalen, ha neat yn ’e gaten, ús mem net en A net, ek al rûkt it hjir bedoarn-swietich en is it wetter net echt kâld. Wy ha net in protte tiid mear. Ik moat ynbrekke yn it petear.

“Ha jimme dat heard niis?”

Mem prutst oan it gehoarapparaat. A wriuwt mei de middel­finger oer de boppelippe, wat er altyd docht as er mei de holle yn in oare ieu sit: “Wa-at?”

“Hin?” seit ús mem en sjocht A oan.

“Harkje no efkes!” sis ik, te noartsk. “Dit is net goed. Twaris tsjin lju dy’t der neat fan witte kinne, at dy Melkert al dea is: wy sitte yn in njonkenwrâld. Njonkenwrâld! Dit is net yn ús wrâld!”

A dikeret earst egaal nei myn wetterbekerke en begjint dan lûd te laitsjen. Us mem gniist blier mei.

“Stel dy net sa oan”, seit A.

Mem taksearret my. Sis no dat ik gelyk haw, miske! En kom oerein! Mar se keart har nei A en seit, wat healhertich nei myn smaak: “Moast har net sa útgnize.”

A sjocht my guodlik oan. De hân alwer op ’e boppelippe.

 

 

 

Fers2 nû. 5.1, 13 jannewaris 2018

Berltsum opnij besjoen

 

image Fers2

 

 

De iennichste nijsgjirrige literere 2018-barrens wiene Ypie Haitsma en yn septimber de útjeften tagelyk fan Letters from Max Ritvo en Ritvo syn noch ûnpublisearre gedichten—hy stoar yn 2016—yn The final voicemails (beide by Milkweed; keapje se), dat hast ûnbehindere troch literêr sjeny rôlen wy ús Winterruhe yn.

Mar ien dei foar kryst, de iiskast fol en ús liiflike ritmes larghissimo, kundiget kweker A.C. Hartman yn Seisbierrum oan dat 57 fan de 110 personielsleden dien krije. Foar wa’t de sifers goed folget kaam dat faaks net ûnferwacht. Want it Belgyske memme­bedriuw fan Hartman late al jierren miljoeneferliezen. Heal july 2018 foel it oandiel dêrfan yn in heale dei mei tritich persint, nei’t it Europeeske fiedselagintskip EFSA it bedriuw yn ferbân brocht mei njoggen deaden en ytlike siken as gefolch fan de listeriabaktearje—krekt letter wiisde ûndersyk út dat der gjin ferbân wie—sadat de sifers foar 2018 opnij miserabel wêze soene. Mar wisten wy folle: dy gigantyske finansjele tebekslach by it memmebedriuw yn België soe gjin konsekwinsjes ha foar Hartman yn Seisbierrum, sei de Hartmandirekteur tsjin de Ljouwerter krante. De Ljouwerter krante frege net fan hoe komst derby.

De Ljouwerter krante libbe doe al in skoft yn goedbetelle naïviteit, út reden fan it “Vind de leukste evenementen voor Glastuinbouwbedrijf A.C. Hartman in sexbierum. Leeuwarden-Fryslân 2018.” Irony is in ûnsmaaklike karakterisearring. Sa brút wie it ferhaal.

Makket net út wat der efter de skermen foarfoel yn de kassen fan Kwekerij Hartman, yn april en maaie 2018, lyk foar de beursfal. De Europeeske kulturele haadstêdshow ‘Lost in the Greenhouse’ moast trochgean. Yn harmony mei ús tanimmend nasjonaalpopu­listyske EU-projekt wie dat patriottysk en diskriminearjend teater. Net allinne bylde it de ‘Poalske’ haadfiguer like stereotyp en leechlizzend ôf as Dokkum de net-blanke minsken en net-leauwigen, ek spile in Nederlânske akteur de rol fan de Poal. It is mar al te bekend dat it opliedingsnivo fan bûtenlânske wurknimmers út Poalen heech is, om’t Poalen lege-opliedingswurk by ’t soad hat (sa’n soad dat de smoarchste banen der nei Oekraynske arbeids­migranten geane), mar jonge akademisy inkeld takomst ha as se in eigen bedriuw oprjochtsje kinne en dêrfoar it begjinkapitaal byinoar sparje yn de kassen, sadat dêr hiel wat arsjitekten, juristen, regiseurs en akteurs omrinne. Mar it jout de kulturele haadstêd mear cachet as dy harren sjen lit as primitive ‘sy’ foar it sivilisearre Fryske ‘wy’ oer: as nettsjinsteande gelikense soarch miswoeksen kasplantsjes dy’t foar eigen goederbêstens de konsumint mar better net berikke kinne, yn kaskwekersjargon—en wêrom dreech stinne oer in marketable titel van de event—oantsjut as de loss yn ’e greenhouse.

Ein juny 2017 ferkocht, frij ûnferwacht foar net-insiders, de âlddirekteur en eigner fan kwekerij Hartman, Wim Hartman, syn bedriuw oan de Belgyske kweker-T-rex & sjampinjonman Deprez. TúnderijfakblêdenLykas FreshPlaza en Hortidaily. neamden dat in rasjonele oername, sjoen de finansjele swierrichheden yn de glêsbou yn ’t algemien en by Hartman yn ’t bysûnder. Deprez wist fansels fan dy noed, mar woe yn benammen de keatling nei Albert Heijn tichtsje.‘Produce heavyweight Hein Deprez buys Hollands largest organic pepper grower’, FreshPlaza, 30 juny 2017 <https://www.freshplaza.com/article/2178137/produce-heavyweight-hein-deprez-buys-hollands-largest-organic-pepper-grower/> [krigen 9 jannewaris 2019]. It jild dat Hartman net hie en ek gjin hoop mear op hie, foar de útwreiding fan syn kwekerij mei 110 hektare, dat jild dat Deprez der wol foar ha soe, dat jild bestie net; Deprez wachte op eksterne finansiering. Boppedat woe er it kommerlike Hartman earst flot lûke foar’t er oan in nij projekt—útwreiding—begûn. Doe kamen by Hartman nuveraardichheden foar ’t ljocht. De bedriuwsresjersje tocht dat âlddirekteur Wim Hartman fraude begien hie: 900.000 euro út it bedriuw yn eigen bûse stutsen. Hartman makke in ein oan syn libben.

Al dy tiid lykwols, hâldt deputearre fan Ekonomy Sander de Rouwe, mei syn gebrûklike realiteitssin fan in heroïnejunk mei in tientsje, út dat Hartman 110 hektare ekstra oankeapje sil. Nee. Fansels net. Hoe soe dat moatte? “Triest nieuws”, seit De Rouwe op 24 desimber oer de ûntslaggen dy’t falle, “een klap voor de streek.” Dat der yn dy streek en oare glêsboustreken minsken wenje falt bûten it berik fan syn prefrontale korteks—gau oer nei Berltsum.

Jan en Frâns Zeinstra fan it kasbedriuw Greenhouse Dili yn Berltsum stean mei har petret op elk trostomatebakje fan de Albert Heijn: mei de charismamacht fan bleu gnizend, min skeard en yn wurkklean, in macht dy’t De Rouwe net benei komme kin, sels al wie er echt de diktator fan Fryslân. De Zeinstra’s setten har ek yn foar fatsoenlike wenten foar har arbeidsmigranten. Dat is net gewoan. Nederlân ken in flinke dakleazens ûnder arbeidsmi­granten. Troch in kombinaasje fan temin wenromte foar minsken mei tydlike banen en âlderwetske VOC-útrûpelpraktiken ken it ek, al wurde it hieltyd seldsumere ekssessen, noch altyd húsfêstings­skandalen lykas fyftjin bewenners yn in trijekeamerappartemint.Sjoch bygelyks de Nationale verklaring tijdelijke huisvesting EU-arbeidsmigranten, Rijksoverheid, 2012 <https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/nieuw-in-nederland/documenten/richtlijnen/2012/04/11/nationale-verklaring-tijdelijke-huisvesting-eu-arbeidsmigranten> [krigen 9 jannewaris 2019].

Mar wy hawwe de Zeinstrabruorren. Dy helje har personiel by in bonafide útstjoerburo foar arbeidsmigranten, VZM. Dat is ferantwurdlik foar it sûn en feilich húsfêstjen fan syn útstjoer­krêften en keapet dêrom fjirtjin nijbouwenten, yn akkoart mei de gemeente. Gemeenten binne bûn oan ’e Nasjonale Ferklearring húsfêsting arbeidsmigranten fan 2012, om genôch fleksibele wenromte foar arbeidsmigranten te bieden. Dogge se dat net dan kinne se op de fingers tikt wurde troch it ryk,Nationale verklaring tijdelijke huisvesting EU-arbeidsmigranten, ‘Huisvesting arbeidsmigranten’, Rijksoverheid, g.d. <https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/nieuw-in-nederland/huisvesting-eu-arbeidsmigranten> [krigen 9 jannewaris 2019]. sa’t lêsten bard is mei Medemblik,Medemblik maakt inhaalslag met huisvesting arbeidsmigranten, Medemblik Actueel,23 novimber 2018 <https://www.medemblikactueel.nl/2018/11/medemblik-maakt-inhaalslag-met-huisvesting-arbeidsmigranten/> [krigen 9 jannewaris 2019]. om’t it Europeeske frije ferkear fan persoanen de reële frijheid om jin dêr te fêstigjen ûnderstelt. Gemeente Waadhoeke stelde al foar de fusy fan de dielgemeenten, en dêrûnder Berltsum, in mienskiplike wenfisy op en stjoerde dy nei de minister,Gemeenten Frjentsjeradiel, it Bildt, Menameradiel, Ferwerderadiel en Huurdersvereniging De Bewonersraad Friesland‘Prestatie-afspraken wonen Waadhoeke 2017-2021’, brief oan de minister fan Ynlânske Saken, g.d. [2015] <https://www.wonennwf.nl/_library/12606/prestatieafspraken%202017-2021%20WNWF%20-%20Waadhoeke.pdf> [krigen 9 jannewaris 2019]. prachtich dus. Op 20 maaie 2018 beskreaunen wy yn Fers2 hoe’t it ôfrûn mei de fjirtjin knappe wenten foar arbeids­migranten yn de nijbouwyk De Pôlle yn Berltsum.

FNP-er Sijbe Knol wolle jo net ûnder jo trostomaten oantreffe. Dat is net om’t er in stik minder fotosjenyk is as de Zeinstra’s. Dat is om syn tekst:

De FNP is foar my de partij wer nei jongerein harke wurd en der ek wat mei dien wurdt. Wy meie grutsk wêze op ús provinsje en gebrûken. Goedkeape en beskikbere (duorsume) wenningen foar jongerein en kultuer en sport binne spearpunten wer ik my hurd foar meitsje.‘Raadslid Sijbe Knol - Berltsum’, FNP Waadhoeke, g.d. <https://waadhoeke.fnp.frl/nederlands/over_ons/fractieleden/3/> [krigen 9 jannewaris 2019].

Hân yn hân mei it dúdlik mankearjende aktive bewustwêzen, ynbegrepen selsanalyse en -refleksje, komt faak in grut personalisme. Alles wurdt field as in oanfal op it ik en der is famyljetinken en in koloniale mentaliteit. Mar tink net dat de FNP negatyf stiet foar riedsleden mei in breklike ik-skepsis oer! Wolnee, de FNP waard ûnferwacht populêr yn de nijbouwyk De Pôlle doe’t riedslid Knol evangelisearre waard troch de hagelnije fiifmans­bewennersferiening—de wyk wie noch yn oanbou en hiel tin bewenne—fan blûne, blau-eagige earste hûsskeapers dy’t troch de finansjele crash van 2007 letter oan bar kamen foar in eigen went oan it wetter as dat se sels earlik achten en fansels net begripe woene dat de skuld fan dat ûnearlike wachtsjen lei by deselde aardige banken dy’t har krekt in fette hypoteek jûn hiene, fral om’t der oaren kamen te wenjen dy’t alle lange kringelpaden samar ôfsnijden en in went yn de skurte smiten krigen! Mei Knol foar de karre begûn de bewennersferiening har misje om alle mooglike arbeidsmigranten út de wyk te kearen. Lang leve de FNP, fan je hyp hyp hyp hoeree!

De wethâlder fan gemeente Waadhoeke, Nel Haarsma fan it CDA, gie deryn mei. Net allinne hearre wy fan it CDA selden wat negatyfs oer krústochten tsjin kweadebisten, ek giet de populariteit fan it CDA ûnder boeren en túnkers omdel, al jierren. Dat it CDA ferkent graach nije doelgroepen, lykas hjir de nije NIMBYs. Wat de gemeente die wie sa briljant dat wy mei de anekdoate al mannich jierdiesfeestje opfleurd ha: it ferskerpe sûnder te oerlizzen mei it arbeidsmigrante-útstjoerburo VZM, dy’t al lang huzen yn de wyk kocht hie, de regels foar bewenning troch arbeidsmigranten. VZM wist net iens dat it maksimumtal bewenners fan seis nei fjouwer gien wie—wat nammers inkeld foar ‘Poalen’ gou; gewoane gesinnen mochten mei safolle wenje as se woene.

Hanthavenje is lestich fansels. Oer in ûnsichtbere fleanende robot dy’t Poalske toskeboarstels telt beskikte de Waadhoeke net, mar ek binne dy ferbean om de privacy. Dus wat die de gemeente, dy frege oan de boarger om te klikken as se saken seagen dy’t har yn striid liken mei de nije maatregel. Om fierder sjen te litten hoe serieus de gemeente de gefoelens fan de hânfol húskeapers naam, mochten dy oerlêst melde by de gemeente, net de plysje. It holp. Al dalik, maaie 2018, lei de earste melding op de matte. Haarsma kundige oan te kontrolearjen. Dat wie praktysk en juridysk—wilens ûndersocht Tûmba de nije maatregel op diskriminaasje—net te dwaan. En ein septimber kundige se it kontrolearjen wer ôf. Mar as de hûn fan Pavlov flybjend troch it belrinkeljen, sprongen dêr de bewennersferieningen oerein. Yn novimber sei Haarsma fan sorry foar it fersin en dat se dochs kontrolearret. Omrop Fryslân gie yn Berltsum de dyk op:

Veel mensen snappen niet wat er nu precies is besloten of waarop precies gehandhaafd wordt. Omwonenden die dat wel weten, zijn heel duidelijk in hun mening. Of ze merken geen overlast van arbeidsmigranten, of juist wel.‘Huisvesting arbeidsmigranten houdt meeste Berltsumers niet bezig’, Omrop Fryslân, 14 novimber 2018 <https://www.omropfryslan.nl/nieuws/848824-huisvesting-arbeidsmigranten-houdt-meeste-berltsumers-niet-bezig> [krigen 9 jannewaris 2019].

Ergo, hokker swierrichheid oft it belied oplost is de boarger net dúdlik. Likemin kinne de Fryske media fertelle, al sit benammen Maria Del Grosso fan de LC derboppe op, wat it oerheidsyngripen yn Berltsum ferbetterje wol op sosjaal of ekonomysk mêd, of hokker groep oft it beskermet en stimulearret mei it each op sosjo­ekonomyske foarútgong. Faaks wit de lokale oerheid net dat de hiele reden en rasjonale fan oerheid en belied is om ymperfeksjes rjocht te lûken dy’t de frije merk, respektivelik de kristlike god net oplosse kinne, resp. wolle. Miskien ha se premier Rutte op teefee sjoen en tinke no dat oerheid der is om nije ûnfrijheid, ûngelikens en ymmoraliteit te skeppen. Mar noch folle yrrasjoneler flonkerje FNP en CDA yn it ljocht fan nije kennis—kennis dy’t wethâlder Haarsma tsjinje moatten hie, want ‘wist ik net’ is op har nivo in min ekskús, as fûnemint foar prudint steatsmanskip, dus ta strategysk, effektyf en rjochtfeardich belied :(

Om te begjinnen warskôget in faak-sitearre Trouw-ûndersyk dat jo arbeidsmigranten net keare kinne, om reden fan it frije ferkear fan persoanen yn ’e EU, en dat wat guon gemeenten dêrom entûsjast dogge, nammentlik allerhanne regels opstelle om húsfêsting fan East-Europeeske arbeidsmigranten ‘yn goeie banen te lieden’, diskriminatwaar en ûnproduktyf is. Johan van der Craats fan it ekspertisesintrum Flexwonen, de kennis- en adfysorganisaasje dy’t oprjochte is mei de Nasjonale Ferklearring húsfêsting arbeidsmigranten, seit dat gemeenten fral gjin konsintraasjes fan East-Europeanen wolle. “Niet te veel Oost-Europeanen in één woning, niet te veel ‘Polenhuizen’ in een straat en geen grootschalige locaties waar honderden arbeidsmigranten bij elkaar wonen.” Mar alternativen biede gemeenten net, seit er; krekt dat is problematysk. Yn april 2018 wurken der 400.000 Midden- en East-Europeeske minsken yn Nederlân en wie der in tekoart fan 100.000 plakken foar East-Europeanen. “Maar alleen begrenzen werkt niet. Treedt de ene gemeente strenger op, zie je het probleem elders groter worden. Dan krijg je een waterbedeffect.”Cindy Cloin, ‘Gemeenten weren Polen en Roemenen’, Trouw, 3 april 2018 <https://www.trouw.nl/samenleving/gemeenten-weren-polen-en-roemenen~a4aca51b/> [krigen 9 jannewaris 2019].

Paul de Beer, dy’t hiel wat ûndersyk dien hat nei arbeids­migraasje, Anita Stockmeijer en Jaco Dagevos fûnen dat lang net alle East-Eurpeeske arbeidsmigranten wer nei hûs ta gean nei’t se hjir ien langere perioade wurke hawwe, mar yn Nederlân bliuwe. De oan it (plôk)seisoen bûne sirkulêre migraasje, dêr’t elkenien it oer hat, komt hast net foar: de ‘Poalen’ ferdwine net nei in hiel tydlik kontrakt wer om krekt it jier dêrnei opnij hiel tydlik te wurkjen yn Nederlân. Se binne hjir lang. Se gean faak hielendal net mear werom. It belied moat dêrom ek rjochte wêze op yntegraasje fan East-Europeanen en op permaninte fêstiging.Anita Stockmeijer, Paul de Beer en Jaco Dagevos, ‘Beleismakers, de Oost-Europese arbeidsmigranten blijven’, Sociale Vraagstukken, 14 april 2018 <https://www.socialevraagstukken.nl/beleidsmakers-de-oost-europese-arbeidsmigranten-blijven/> [krigen 9 jannewaris 2019]. Sadree’t se yn Fryslân wurkje, moatte se behannele wurde as lykweardige Friezen en net as ‘Poalen’.

Ferfollen de arbeidsmigranten yn 2016 al ien op ’e tweintich banen yn Nederlân, har oanpart sil yn de kommende jierren allinne mar grutter wurde, berekkene SEO Onderzoek Economie. Dat komt om’t ús ekonomy oanlûkt en om’t nei 2021 ús beropsbefolking krimpt. De arbeidsmigranten binne fan ûnmisbere ekonomyske wearde om de beropsbefolking op nivo te hâlden, om’t se ekstra wurkgelegenheid bringe en produksje en ynkommen. Feitlik kinne wy aanst net mear sûnder arbeidsmigranten, seit SEO, en wy kinne net sinnich wêze en ‘Poalen’ dy’t twaris sa ambisjeus en trije kear sa heech oplaat binne as wy út ús boargerwykjes keare. Nederlân oerlibbet ekonomysk inkeld en allinne as it in oantreklik fêstigings­lân bliuwt. Op dit stuit is benammen húsfêsting in probleem, sa giet de konklúzje, ien dy’t fluch oplost wurde moat.Arjan Heyma, Paul Bisschop en Cindy Biesenbeek (SEO Onderzoek Economie), De economische waarde van arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa voor Nederland, Amsterdam, april 2018, In opdracht van de ABU <https://www.abu.nl/stream/seo-onderzoek-de-economische-waarde-van-arbeidsmigranten-uit-midden-en-oost-europa-voor-nederland> [krigen 9 jannewaris 2019].

Mar ja: oerlêst. Eh, oerlêst? Wonen Noordwest Friesland húsfêstet tydlike arbeidskrêften yn Seisbierrum en Berltsum, yn 2015 mear as fyftich wenten en yn 2016 sa’n tritich: “In de praktijk zijn er geen bewonersproblemen na het – rechtstreeks – huisvesten van deze woningzoekenden.”Wonen Noordwest Friesland, Jaarverslag 2016, 51 <https://www.wonennwf.nl/_library/13222/Jaarverslag%20Wonen%20Noordwest%20Friesland%202016.pdf> [krigen 9 jannewaris 2019]. Ut ûndersyk witte wy dêrneist dat de oerlêst dêr’t elkenien it oer hat o sa tafalt om’t de measte arbeids­migranten 70 oeren yn ’e wike swier wurkje sadat it fersoargjen fan oerlêst har net goed slagget,Sam de Voogt, ‘Oost-Europese arbeidsmigrant is te druk met werk om rond te hangen’, NRC, 16 april 2018 <https://www.nrc.nl/nieuws/2018/04/16/te-druk-met-werk-om-rond-te-hangen-a1599631> [krigen 9 jannewaris 2019]. of hielendal net bestiet. Jonge tydlike arbeidsmigranten kinne yndie nochal leven meitsje, mar dy groep is lyts en ferdwynt nei it plôkseisoen wer en der is gjin relaasje tusken har libbenens en kriminaliteit en/of bewiisbere en strafbere oerlêst; har gedrach is itselde as Nederlânske jongerein en de ferskillen dy’t men sjocht berêste op diskriminaasje. Poalske arbeiders drinke relatyf in soad bier, mar dêr fernimme jo neat fan.Rekenkamercommissie Hillegom, Lisse en Noordwijkerhout, ‘Verkennend onderzoek EU-arbeidsmigranten’, maaie 2017 <http://www.rekenkamercommissie-hln.nl/dynamic/media/2/documents/Onderzoeken/2017/20170508-Verkennend-onderzoek-arbeidsmigranten-versie-Hillegom.pdf> [krigen 9 jannewaris 2019]. Oer oerlêst yn Berltsum is noch altyd neat bekend: net wat de grutte en it profyl binne fan de oerlêstjaande groep, noch wat de konkrete knyppunten en swierrichheden binne. O wacht, ja dochs:

Ik kan dan nog amper parkeren.
Ik wil dat onze kinderen met vriendjes en vriendinnetjes kunnen spelen.
We willen geen isolatie. Dat moet voor de arbeidsmigrant zelf ook heel eenzaam voelen.‘Huisvesting arbeidsmigranten houdt meeste Berltsumers niet bezig’, Omrop Fryslân, 14 novimber 2018 <https://www.omropfryslan.nl/nieuws/848824-huisvesting-arbeidsmigranten-houdt-meeste-berltsumers-niet-bezig> [krigen 9 jannewaris 2019].

Ik. Ik. We. Mar wolnee gjin eigenbelang hear, wier net: de arbeids­migrant moat opsodemiterje om’t dy him dan sels better fiele sil. Karakteristyk foar de nimby—not in my back yard; oantsjutting foar bewennersferset tsjin (foarnommen) ûntjouwing yn har lokale omkriten—is de war dy’t de nimby-buorlju dogge om harsels te ferskjinjen fan morele skuld en de trochgeande litanyen oer fielde of ferwachte oerlêst. Kom no, se binne gjin minne minsken en diskriminearje net, se uterje inkeld mar har noed oer losse gefolgen. In kultivearre nimby-buorman, tink oan FNP-riedslid Knol, rint lûd oer fan begrutsjen mei de doelgroep dy’t syn ûnderlizzende neden achteleas oan ’e kant skood sjocht. Mei rjocht wiist Ronald Bakker fan ekspertisesintrum Flexwonen derop dat net praktyske of sosjale problemen, lykas parkearplak of iensumens, de húsfêsting fan arbeidsmigranten yn it paad stean, mar nimbyisme.

Het lijstje wordt steeds langer. Aan vluchtelingen, windmolens en telefoonmasten lijkt nu ook de werknemer die hier tijdelijk bijspringt om het werk gedaan te krijgen - ook wel arbeidsmigrant genoemd- toegevoegd te zijn aan het begrip NIMBY - Not In My Back Yard.‘Opinie Ronald Bakker: ‘Arbeidsmigranten verdienen geen NIMBY-houding’’, Expertisecentrum Flexwonen, 23 septimber 2018 <https://flexwonen.nl/opinie-ronald-bakker-arbeidsmigranten-verdienen-geen-nimby-houding/> [krigen 9 jannewaris 2019].

Doe’t se in pear jier lyn har huzen oan ’e strjitstiennen net slite koene wiene se mar al te bliid mei de fraach om wenromte foar ‘Poalen’ en de snoade húsopkeapers dy’t foar in grypstoer de ûnferkeapbere huzen opkochten. Mei it oanlûken fan de húzemerk ûntstie der in probleem. Dat wie net om’t de merk de húsfêsting regelet en de merk blyn en amoreel is, sa’t Bakker syn kollega Van der Craats al opmurk. It kaam om’t de oerheden dy’t feitlik aktyf it maatskiplik ferantwurdlik ûndernimmen ûnderstypje moatte, sa’t de Zeinstra’s dogge mei eigen wenfoarsjenning en begelieding fan har personiel, it fierstente drok hiene mei it fluitsjen fan laisser faire. Yn in wrâld dominearre troch jild sykje oerheden ferwyldere nei wearden, makket net út hokker. Ynstee fan as oerheid tsjin diskriminaasje, in morele kwestje, in dúdlik ôfwizend stânpunt yn te nimmen, bedarje se as fansels by de betsjinning fan lege mienskips­sentiminten en it optinken fan diskriminearjende wenfisys en net te hanthavenjen symboalbelied. Dêrby ferbynt de Waadhoeke in nayf en sentiminteel personalistysk polityk ûndernimmerskip mei in rücksichtlos lytsboargerlik ekshibisjonisme fan selssucht—immen moast dochs de skuld krije fan de mankeminten fan it neoliberalisme? Sorry foar de Poalen.